SKÁLD.IS

Konur skrifa um konur sem skrifa

Magnea Þuríður Ingvarsdóttir∙28. janúar 2026

MARGRÉT JÓNSDÓTTIR

Margrét Jónsdóttir skáldkona fæddist 20. ágúst 1893 er okkur mörgum kunn, einkum fyrir sitt ástsæla ljóð ,,Ísland er land þitt" og einnig fyrir bækur sínar sem voru ófáar, barnasögur, leikrit og ekki síst fjölda ljóðabóka.

Margrét var fædd að Árbæ í Holtum í Rangárvallasýslu og foreldrar hennar voru þau Jón Gunnlaugur Sigurðsson sýsluskrifari og Stefanía Jónsdóttir. Stefanía móðir hennar var einstæði og vann hjá Páli Briem sýslumanni en hafði þó gengið í Kvennaskólann að Ytri-Ey hjá systur Páli henni Elíni Briem sem þá gengdi stöðu skólastýru við skólann. 

Margrét vann á heimili Einars Benediktssonar skálds við það að gæta barna. Árið 1910 til 1912 gekk Margrét í Kvennaskólann í Reykjavík og starfaði í kjölfari við heimiliskennslu í Borgarfirði sem og í Gullbringusýslu. Í Danmörku vann hún við saumaskap og sótti einnig námskeið í kennaramenntun og svo fór að Margrét lauk kennaraprófi árið 1926 frá Kennaraskóla Íslands. Margrét kenndi síðan víða fram til ársins 1944 er hún hætti vegna veikinda.

Margrét var iðin við ritstörf og eftir hana liggja fjöldi ljóðabóka en einnig þýðingar, barnabækur, smásögur og leikrit auk skrifa hennar í Æskuna. Hér í þessari samantekt ætlum við að beina sjónum okkur að kvenréttindaljóðum Margrétar. Kvenpersónur Margrétar eru sterkar, hún yrkir um þekktar konur eins og Melkorku og Hallveigu úr Íslendingasögunum, hún yrkir mikið um þær konur sem lögðu sitt af mörkum, unnu sín verk hljóðalaust, sinntu sínum skyldum og þar af leiðandi voru einskonar máttarstólpar fyrir marga. Margrét kom auga á þetta yrkir um það ljóð og setur niður í ljóðabækur sínar.

Í fyrstu ljóðabók hennar má finna þetta fallega ljóð sem heitir Melkorka. Bókin heitir ,,Við fjöll og sæ, kvæði" gaf Margrét út árið 1933. Melkorka var Mýrkjartansdóttir Írakonungs og kemur fyrir í Laxdælu. Sagt var að hún hafi verið hertekin frá Írlandi og seld til Svíþjóðar og að Höskuldur Dala-Kollsson hafi síðar keypt hana og flutt til Íslands að þau hafi eignast soninn Ólaf Pái.

Svo skoðum við ljóðið Vökukonan, ákaflega fallegt ljóð og vel bundið. Margrét lýsir vel þeirri skyldu sem konan innir af hendi og gefur af sér, og svo koll af kolli skoðum við ljóðabækurnar hennar saman og veljum ljóð sem passa við.

Melkorka

Húsfreyjunnar, hnyklast brúnir,
Höskulds varð um kveðjur fátt,
djúpar voru reiðirúnir
ristaðar í andlitsdrátt.
- Fregið hef eg af ferðum þínum
fleira en þig gruna má -
kvað hún. - Hér í húsum mínum
háðungar mér viltu fá. -
 
Gekk í skálann sviphýr svanni,
sumarfríð og barnung var,
engin skýrra í þeim ranni
aðalsmark í fasi bar.
Hárið féll í bylgjum blökkum,
bjarmi stóða af vangarós,
blikuðu´ undir brúnum dökkum
bláskær morgunstjörnuljós.
 
                           Við fjöll og sæ bls 15
 
Vökukonan
 
Hún læðist svo undur hægt og hljótt
í húmi um miðja nátt.
Nú sofa þó margir sætt og rótt,
og svefninn á töframátt.
En hér í skugganum hrynja tár
á heljar- og þrauta-stund.
Hér vakir margur með sollin sár,
og svefninn flýr hinar þreyttu brár,
þá leggur hún líknarmund.
 
Að þyrstum vörum hún vatnsdrykki ber
og vermir sárkaldan fót.
Og margt hún  heyrir, og margt hún sér,
á mörgu ræður hún bót.
Hún lagar koddana, klappar þýtt
og hvíslar um ró og frið.
Og mörgum veitir það viðlit nýtt,
það verður aldrei jafn feikna-strítt,
ef einhver leggur þér lið.
 
Þá kveinar laglegur litill sveinn
með ljósa glókollinn sinn.
Ó, góða mamma, hann er svo einn,
elsku drengurinn þinn.
Æ, komdu, mamma mín, komdu fljótt,
eg kvíðinn og hræddur er.
Þá strýkur hún vangann viðkvæmt, rótt.
,,Eg vak", hún hvíslar ,,allt batnar skjótt,
á morgun er mamma hjá þér".
 
Í öðru rúmi er yngissnót,
með æskuroða á kinn.
Nú á hún ei lengur frjálsan fót
er fjötruð við beðinn sinn.
Og rúmið er hart, já, harður steinn,
svo henni verður ei rótt,
því dagurin lötrar langur, seinn,
hún lítur ei vonargeisla neinn.
Og svo kemur svefnlaus nótt.
 
----
Hún fórnar deginum fjölmörg ár,
hún fórnar sérhverri stund,
er himinn ljómar heiður, blár
og hlær í sólskini grund,
til hvíldar leggst hún og lokar brá,
svo lúin, svo skelfing þreytt.
Og sólbjartur dagur svífur hjá,
en svefns og hvíldar hún nýtur þá.
Í grímu glóey er breytt.
------
 
bls. 114-116
 
Í ljóðabókinn ,,Laufvindar blása" sem Margrét gaf út sjálf árið 1940 má finna sama feminíska tóninn. Henni er enn umhugað um réttindi kvenna og líðan. 
 
Hamingjubarn
 
Þú varst ánauðug ambátt
í ágætum skrúða,
fangi í fjötrum
fegurstu dúða,
 
umskiptingur
í álagabndum,
viljalaust rekald
í vanans höndum.
 
Af hlekkjunum glitraði
gimsteinaljómi.
Þú varst hamingjubarn
að heimsins dómi.
 
 bls 26
 
Þórunn gamla
 
Þórunn gamla þvottakona
þrammar áfram köld og sljó,
eftir dagsins erfiðleika
á hún von á hvíld og ró
Vetur yfir veginn beiðir
voð úr mjallahvítum snjó.
 
Þórunn gamla þvottakona
þvær hjá margri hefðarfrú,
eftirsótt hún er við störfin,
af því hún er dygg og trú.
Þórunn gamla þvottakona
þrammar yfir Tjarnarbrú.
 
Bólgnar, hnýttar, bláar hendur,
bognar herðir, fótur sár,
þannig útlits Þórunn gamla
þrammað hefir fjölmörg ár.
Undan skýlu lokkur lafir,
langt er síðan hann varð grár.
 
bls. 27
 
Drykkjumannskona
 
Þú varst drykkjumannskona
og dæmd til að líða,
við ofurefli
þú áttir að stríða.
 
Þú barðist sem hetja
við heljarhretið,
þótt aldrei þess verði
í annálum getið.
 
Þú ósigur beiðst,
en barst það í hljóði,
við gröfina hans
þó grétirðu blóði.
 
Og umhirðulaust
mega sár þín svíða,
þú varst drykkjumannskona
og dæmd til að líða.
 
Á meðan dagur kom út árið 1953
 
Sjómannakonan
 
Hún situr við gluggann, og sólin hlær
úr suðri í glampandi heiði,
og ládauður blikar hinn blái sær,
bjartur sem segill, nær og fjær.
Og skipin fá ljómandi leiði.
 
Þá syngur hún fagnandi sumarlag,
því senn kemur fley að landi,
og vonin snýst um þann eina dag,
hve allt verður þá með glöðum brag
og sólheitur sumarsins andi.
 
Allt lífið verður sem leikur einn
að landinu knörrinn skríður,
þar stendur hann hugglaður, hár og beinn,
hetja dagsins, hinn víðförli sveinn.
Hún broshýr á ströndinni bíður.
 
---
 
Hún stendur við gluggann um niðdimma nátt
og nötrar af sárum kvíða.
Í beljandi storminum bylur hátt
og brimhljóðið grenjar úr sævarátt.
Hún verður að vaka og bíða.
 
Af óttanum titrar og ólgar blóð,
og augun fljóta í tárum,
því hann, sem hún elskar af hjartans glóð,
hetjan, sem berst fyrir íslenzka þjóð,
er úti á æðandi bárum.
 
Þá krýpur hún skjálfandi knébeð á
og kallar með djúpum trega:
- Ó drottinn, láttu þá landi ná,
lýstu þeim, herra um úfinn sjá
og ógn hinna votu vega.
 
... bls 10
 
Árið 1970 gaf Margrét út ljóðabókina ,,Ný ljóð"  og fylgir henni úr hlaði með þessum orðum.
 

Ég hefi orðið við ósk forráðamanna bókaútgáfu Æskunnar um að láta prenta ljóðin, er birtast í þessu kveri. Þau eru flest ort á síðustu árum eftir að síðasta ljóðabók mín ,,Í vökulok" kom út, árið 1964. Fáein ljóðanna hafa verið birt áður í blöðum eða tímaritum, en flest þeirra hafa ekki verið prentuð fyrr en nú. Lauasvísurnar eru bæði gamlar og nýjar, en hafa ekki verið áður prentaðar. Þá eru í kverinu þrjú kvæði sem eru frá eldri tímum og eitt þeirr, kvæðið ,,Ísland er land þitt" hefir birzt áður í dagblaði. Bið eg svo lesendur val að njóta, þá sem ennþá kunna að hafa einhverja ánægju af alþýðlegum, rímuðum, einföldum vísum og kvæðum.  Margrét Jónsdóttir

 
Takk fyrir þetta Margrét, þessi fáu orð segja meira en þúsund orð, um þá staðreynd að ljóð kvenna hafa alltaf mætt skilningsleysi þegar saga þeirra er skoðuð. Í ljóðunum leynast nefnilega sögur þegar grannt er að gáð.
 
Hvert eitt og einast ljóð sem fjallar um raunir kvenna skiptir okkur máli í dag. Með ykkar röddum kæru allar skáldkonur getum við nú púslað saman sögunni eins og hún var. Aldrei munum við geta rofið þagnirnar þó svo að við mundum alveg vilja það en kannski eru það ekki hlutverk okkar, heldur að finna týndu púslin í púsluspilið svo myndin mun allavega skýrast. 
 
Þessi grein var styrkt af