„ÖRFIÐ VINI, KÆRASTA OG EIGINMENN“ Um viðtökur ljóðasafnsins Það mælti mín móðir
Árið 1936 kom út ljóðasafnið Það mælti mín móðir: Sýnishorn af kveðskap þrjátíu íslenskra kvenna. Þar kennir ýmissa grasa, líkt og við má búast af jafn stóru safni og raun ber vitni, en áratugina á undan var nýrómantíkin mjög í tísku og ber safnið þess eðlilega vitni. Mörg ljóðanna geyma sterkar tilfinningar um hvort heldur sem er harm eða gleði og eru gjarnan hlaðin ríku myndmáli.
Yrkisefni skáldkvennanna eru af ýmsum toga. Ort er um þunglyndi, Vesturland, þjáðan íslenskan hest í erlendri borg, vorkomuna, heimsstyrjöldina, ástarævintýri grasakonu, konu í fangaklefa, særðan má, íslensk örnefni, haustkvíða, syngjandi svan, vökukonuna sem er öllum gleymd, sumarnótt, ástarsorg, Breiðfirðinga, hefnd og flugelda, svo að fátt eitt sé nefnt. Það skortir ekki á fjölbreytnina.
Skáldkonurnar mæðurnar
Sú sem þetta skrifar er með í höndunum aðra útgáfu bókar sem kom út árið 1973. Þar kemur fram að Sigurður Skúlason hafi safnað ljóðunum að beiðni Þorleifs Gunnarssonar bókbandameistara í Reykjavík sem vildi gefa út sýnisbók íslensks kveðskapar. Hann hafi beðið Sigurð um að gera tillögu að efnisvali sem eftir nokkra umhugsun stakk upp á því að bókin geymdi valin sýni af kveðskap íslenskra kvenna, líkt og Sigurður segir í formála bókar:
Fannst mér maklegt að minna þannig á bókmenntastarf þeirra. Um þær mundir áttu konur hér á landi að ýmsu leyti örðugri aðstöðu í menningarbaráttu sinni en nú er orðið. Þá voru að vísu uppi nokkrar þjóðkunnar skáldkonur, sem höfu gefið út kvæðabækur, en margar skáldmæltar konur höfðu einungis birt kveðskap sinn á strjálingi í blöðum, tímaritum eða safnritum; sumar höfðu víst ekkert látið á prent. (bls. 5)
Sigurður nefnir síðan að Þorleifur hafi orðið mjög glaður þegar hann lagði til að sýnisbókin yrði kölluð þessu heiti, Það mælti mín móðir. Það er þó vart annað hægt en að staldra við þetta val á titli. Fyrir utan að vera sóttur í þjóðþekkta vísu eftir karl, þ.e. Egil Skalla-Grímsson eða mögulega Snorra Sturluson, þá geymir hann greinilega skýra vísun í það hlutverk sem konunni er jafnan ætlað, þ.e. móðurhlutverkið. Þetta viðhorf reynist einnig býsna algengt í umfjöllun karla um kveðskap kvenna, þ.e. að vísað sé til kyns þeirra og hlutverk þeirra sem mæðra, eins og t.d. Helga Kress (1977) hefur bent á.
Sigurður segir að Þorleifur hafi ákveðið stærð bókar. Þar vekur athygli að bókin er ansi lítil um sig, eða einungis 14,5 sm. x 11 sm, og letrið sömuleiðis heldur smátt enda vart hægt að búa öðruvísi um 144 síður svo að vel sé. Bókin er þó í afar fallegu bandi. Þetta er sem sagt nettur og laglegur gripur og mögulega þótti slíkur búningur hæfa kvenkyninu vel.
Sigurður nefnir í formála sínum að þegar bókin kom út í fyrra sinnið hafi henni verið „frábærlega vel tekið“ og að hún hafi selst upp þrátt fyrir kreppuárin sem þá stóðu yfir. Ljóðasafnið vakti vissulega talsverða athygli á sínum tíma og má finna þó nokkrar umfjallanir um það inni á Tímarit.is. Hér verður gripið niður í fáeina dóma til að skoða aðeins viðtökurnar sem ljóð kvennanna fengu á fjórða áratugnum.
Bergmál og blómvöndur
Þann 1. október 1936 birtist dómur um bókina í Nýjum kvöldvökum eftir Jóhann Frímann. Hann er hrifinn af útliti verksins en segist hafa verið efablandinn í fyrstu um hvort hægt væri að ráða við slíkan „kvennaskara“ í sömu umbúðum þótt fagrar séu og kemst svo að orði: „En það vissi ég kvennaslægð stundum, að grípa til slíks umbúnaðar hið ytra, til að „hressa við hrákasmíði skaparans“ – hið innra.“ Jóhann segist þó hafa orðið að játa að þessi hleypidómur hans hafi orðið honum til skammar og hann hafi lesið bókina alla með mikilli ánægju. Hann verði þó að segja að honum hafi fundist fáar skáldkvennanna „sérlega frumlegar í hugsun eða formi, né líklegar til að ryðja nýja vegu í heimi bókmenntanna.“ Þær yrki um gamalkunn efni og nálgun þeirra sé engan veginn nýstárleg. Það sem hann telur þó þeim til tekna er heldur yfirlætislegt:
Þær ganga allar – eða flestar - þessar troðnu slóðir, með slíkum yndisþokka haglegs ríms og hrynjandi, og með kvenlegu næmi fyrir því, sem vel má fara og smekklega, að við, karlmennirnir, fylgjum þeim fúslega og í hrifningu að leiðarlokum, og leyfum þeim – eins og svo oft endranær – að blekkja okkur og hilla í hamra, svo að okkur heyrist bergmálið, oft, næstum því fegurra en röddin, sem vakti það.
Samkvæmt þessu er skáldskapur kvennanna einungis bergmál af skáldskap karla en umvafinn slíkum yndisþokka og kvenlegri næmi að hann nær að heilla karlpeninginn. Ekki virðist vera gert ráð fyrir því hér að konur lesi skáldskap eftir konur. Jóhann hefur þó síðar að orði að bókin sé vafalaust kærkomin jólagjöf „mörgum ljóðelskum manni og konu.“ Hann segir að útgefandi ljóðanna hafi hugsað sér bókina sem blómvönd en þessi vöndur muni ekki trufla jólafriðinn því að „konurnar eru hógværar í hjarta og blíðlyndar.“ Theodóra Thoroddsen sé ein um að leyfa sér kaldræna gamansemi en það sé aðeins til bóta að „slíkir þyrnir sannrar íslenzkrar kaldhæðni leynist í þessum blómvendi.“
„Örfið vini, kærasta og eiginmenn“
Þann 10. nóvember árið 1936 birtist auglýsing um bókina í Vísi þar sem yfirskriftin er annars vegar „Karlmenn“ með stórum feitletruðum stöfum, og þar undir stendur: „Aukið skilning ykkar á tilfinning og sálarlífi konunnar (eins og hún lýsir því sjálf) með því að kaupa kvæðabókina „Það mælti mín móðir“. Þar undir er titillinn: „Konur!“ með aðeins minna letri en á fyrri titli en feitletruðu og með upphrópunarmerki að auki. Textinn sem þar fylgir er svohljóðandi: „Örfið vini, kærasta og eiginmenn ykkar til að kaupa Það mælti mín móðir.“
Hér vekur óneitanlega athygli að auglýsingin beinist einvörðungu að körlum. Jafnvel þar sem konur eru ávarpaðar sérstaklega er það til þess gert að biðja þær um að fá karla til að kaupa bókina. Hvergi eru konur hvattar til að ná sér í eintak. Ætli þær þyki ekki líklegar til að lesa ljóð, þó svo að þær dundi sér við að yrkja þau? Hvað sem því líður þá má vera ljóst að heimur skáldskapar er fyrst og fremst karlaheimur.
„svo hlýlega og mjúkt"
8. nóvember árið 1936 birtist dómur í Siglfirðingi með yfirskriftinni: „Ný eftirtektarverð ljóðabók“. Enginn er skrifaður fyrir dómnum en telja má víst að þar sé karlmaður að verki. Dómurinn hefst á þeim orðum að þetta sé nýstárleg kvæðabók og góð. Síðan segir frá því að ýmsir dundi sér við það, eða hafi jafnvel atvinnu af því, að safna saman ljóðum eftir „samstæða“ höfunda eða ljóð um vissar tegundir eins og dýraljóð eða jafnvel vissar kenndir líkt og ástaljóð. Þá bætir höfundur í og segir að hér sé einnig á ferðinni „nokkurskonar tegundarsafn, ef svo mætti að orði komast.“
Það hefði vel mátt komast öðruvísi að orði en í kjölfarið er farið mörgum, fögrum orðum um ljóðasafnið; þarna séu fulltrúar betri helmings þjóðarinnar og það beri ægishjálm yfir flest önnur ljóðategundasöfn. Þá furðar höfundur sig á því við lestur bókar að konur hafi nær undantekningarlaust gleymst þegar verið sé að setja saman ljóðaúrval. Það telji hann bæði ómaklegt og ástæðulaust en finnur síðan þörf til að bæta við: „enda þótt eigi megi kalla, að þarna sé stórkostlegur skáldskapur á ferðinni, og engin ný lönd brotin.“ Hann segir síðan að þarna sé farið betur með sum yrkisefnin en venjulega „og svo hlýlega og mjúkt, að slíkt er ekki á annarra færi en kvennanna einna.“ Í kjölfarið dásamar höfundur þetta framtak Sigurðar og klykkir út með að bókin sé afar heppileg tækifærisgjöf „til allra þeirra, er unna ljóðum og konum. Og þeir eru margir.“
Skilja má þessi lokaorð sem svo að markhópurinn sé fyrst og fremst karlar, líkt og í fyrrnefndri auglýsingu. Vissulega má skilja lokasetninguna þannig að átt sé við bæði (öll) kyn en þá er engu að síður heldur ankannalegt að höfða sérstaklega til þeirra (karla) sem elska konur. Trúlega yrðu konur seint hvattar til að kaupa verk eftir karlmenn af þeirri ástæðu einni að þær unni þeim. Hvað sem þessu líður þá beri að fagna þessu framtaki því að þó svo að konurnar bjóði hvorki upp á stórkostlegan skáldskap né einhverja nýlundu þá fari þær mun hlýlegri og mýkri höndum um sum yrkisefnin en karlarnir enda sé það einungis á færi kvenna.
Kvenleg ljóðagerð húsmæðra
Í Nýja dagblaðinu þann 2. desember 1936 reifar Kjartan J. Gíslason frá Mosfelli nokkrar ljóðlínur úr fáeinum kvæðum og hefur örfá orð þar um. Í lok þeirrar yfirferðar segir hann að eftir þessi sýnishorn ætti fólk að geta sannfærst um að konur geti ort og það prýðilega. Hann segir enn fremur að þetta ætti karlmönnum að vera skiljanlegt því þó að kynin greini á um margt séu konurnar „stærsti skáldskapurinn í lífi okkar og að þeim eru tengdar þær stundir sem við lifðum skáldlegastar.“ Hann lætur ekki þar við sitja og bætir við: „Því skyldi þá ekki þessi hæfileiki kvenna brjótast fram í fágaðri, fagurri, skáldlegri og kvenlegri ljóðagerð.“
Karl Strand skrifar stuttan dóm um bókina í Dvöl 1. janúar árið 1937 en honum virðist vera nokkuð í mun að afsaka efni hennar. Hann segir að vafalaust muni margir sakna margs er talist gæti betra en þarna birtist en það sé trúlega engin tilviljun að helsta yrkisefni skáldkvennanna séu ást og náttúrufegurð. Flestar þessara kvenna hafi helgað heimili sínu störf sín og lifað fyrir ástvini sína en sótt endurnæringu út til „móður náttúru“, þá sjaldan færi gafst. Þetta sé þarft að hafa í huga við lestur bókarinnar.
Að lokum
Það er heldur grunnt á kvenfyrirlitningunni í þessum dómum um ljóðasafn skáldkvennanna. Skáldskapur þeirra þykir ófrumlegur enda sé vart við öðru að búast af þessum húsmæðrum. Þær megi þó eiga það að yrkja kvenlega, af mýkt og yndisþokka. Ljóðasafnið reynist því vera ósköp snotur blómvöndur sem hæfi konunum vel.
Það er vert að enda þessa umfjöllun um bókina á einu kvæði hennar og um leið að minnast þessara skáldkvenna fyrir að hafa greitt veg stallsystra þeirra að ljóðheimum nútímans: