UM YRKISEFNI GUÐRÚNAR HANNESDÓTTUR - INNGANGUR AÐ LJÓÐAÞINGI
Kæra Guðrún, Góðir gestir, skáld, ljóðaunnendur og aðdáendur okkar góðu skáldkonu.
Ljóðskáldið Guðrún Hannesdóttir hefur, ásamt vísnasöfnun og myndskreytingum, ort ljóðabækur, skrifað verðlaunaðar barnabækur og þýtt úr heimsbókmenntum sem hún sömuleiðis hreppti verðlaun fyrir.
Ljóðstaf og Fjöruverðlaun og verðskuldaða viðurkenningu Rithöfundasjóðs Ríkisútvarpsins hefur hún hlotið. Ekki vildi hún að ég færi að tíunda æviferil hennar svo ég sleppi því en þó er vert að geta þess að hún er fædd á fyrsta degi lýðveldisins.
Ljóðabækurnar hennar tíu komu út frá 2007-2024 og verða vonandi fleiri. Þær spanna 500 blaðsíður í Ljóðasafni hennar sem Dimma gaf út í fyrra í fallegu bandi og öndvegis eftirmála Bergljótar Soffíu.
Fyrsta ljóðabók hennar, fléttur, kom út 2007 en þá var hún 63ja ára, jafngömul mér.... Eftir farsæla starfsævi var ekkert sem tafði lengur að ljóðin streymdu fram, hún er auðvitað ein af mörgum skáldkonum í veröldinni sem stíga fram að loknum sínum skyldustörfum. Sstendur ekki enn yfir togstreitan fræga milli skyldu og sköpunarþrár eða hvað?
fléttur fékk afar góða dóma og óhætt er að segja að fáir höfundar hafi stigið fram með frumburð sinn svo fullþroskaðan eins og Guðrún gerði. Síðan koma þær út hver af annarri, ljóðabækurnar 10, allar djúpar, áleitnar, formfagrar. Titlar bóka hennar og ljóða hafa djúpa merkingu en eru alltaf hógværðarlega rituð með litlum staf og rúmast flest á einni blaðsíðu.
Í hverri ljóðabók sinni smíðar hún orð eða setur þau óvænt saman og tungumálið er henni eilíf uppspretta túlkunar og nýjunga. Víða eru nýgervingar í myndmálinu og ný orð eða samsetningar, sem dæmi mætti nefna orð eins og: snjóbirtuórar, kyrrðardans, gælitunga, ástnæmur, dúnhvítur, öskuskór og himinstrá... dásamleg orð.
Formið er alltaf fágað og stuðst er við höfuðstafi og rím þegar það hentar efni og boðskap. Og enginn fer eins vel með þögnina eins og Guðrún.
Soffía Auður setti fram áhugaverða kenningu í Són um að Guðrún vinni markvisst með skynfæri mannsins, þ.e. sjón, snertingu og heyrn. Það er alveg rétt, hjá Guðrúnu er allt útpælt; efni, form, bygging og röð ljóða, uppsetning á síðum og opnum, titlar og allt.
Framan af er í verkum Guðrúnar víða hlýlega vísað til bernsku, minninga og liðinna daga, fjárhúsa og fornra handrita, sveitalífs og þjóðsagna sem lifna auðveldlega í menningarbakgrunni (alllavega okkar eldri) kynslóða. Þar eru heimspekilegar pælingar um bernskuna og sakleysið. Þar birtist víða ljúfsár nostalgía eftir einföldu lífi í kyrrð og nægjusemi í samhljómi við náttúruna. Þannig að framan af er allt með kyrrum kjörum.
Ég kynntist verkum Guðrúnar fyrst þegar ég rakst á slitur úr orðabók fugla (eina bókin hennar með svo löngu nafni) frá 2014. Hún sker sig aðeins úr höfundarverkinu en er samt eins og bæði fyrri og síðari ljóðabækur: útpæld: efni, myndmál, form og bragur smella saman. Fuglamálið í Slitrunum er svo fagurt, og einkennist af vísdómi og fáguðum smekk, ljóðlínurnar haganlega smíðaðar, húmorinn aldrei langt undan og íronían kraumar undir yfirborðinu. Ég kolféll fyrir þessu.
Um yrkisefni sín almennt segir Guðrún í viðtali: „Það eru margir þræðir vel sýnilegir: bernskuminningar, ævintýraminni og þjóðsagna-, hugsun um náttúru landsins, hjátrú og ýmislegt gleymt og grafið, sögur af mönnum og dýrum, misrétti, styrjaldir og annað miskunnarleysi lífsins. Og stundum blandast þetta allt saman... ” Við munum heyra dæmi um þessi yrkisefni og fleiri í dag frá dyggum lesendum hér á voru ljóðaþingi.
Guðrún yrkir af sjaldgæfri orðsnilld og hagleikni, djúpri visku, stakri myndvísi og knýjandi þörf. Ljóð hennar eiga það sameiginlegt að vera yfirveguð og þaulhugsuð. Þau fjalla ekki síst um manneskjuna – aðallega konuna -, börn og bernsku, minningar og menningu, landið og söguna. Náttúran á sinn fasta sess, hún er smágerð og viðkvæm fyrir hnjaski, athyglinni er beint að steinvölum snjókornum, mosató og laufblöðum sem fá síðan í hennar meðförum nýtt samhengi og varað er við hvers kyns náttúruspjöllum, td í ljóði sem heitir„tónverk í smíðum” þar sem verið er að „mylja fjöll / þurrka upp ár / krossfesta vindinn / þrautpína prísundarfiska ..“
Boðskapurinn er sá að áður en við er litið hefur landið verið lagt undir grjótnámur og fiskeldi, virkjanir, og vindmyllur ef ekkert er að gert. Ef ekki er hlustað!
Femínískur undirtónn er víða í ljóðum Guðrúnar. Sem dæmi mætti ljóð Marta þvær fætur frelsarans en í seinna erindinu færir íslensk vinnukona f sjómann í hlýja sokka (300); báðar þjóna þær körlum. Í öðru ljóði er brugðið upp mynd af eiginkonu Nóa (hverrar nafn kemur ekki fram í Biflíunni) sem reynir að halda eldinum á lífi, þrífa og hugga, um borð í Örkinni.
Kraftmikið ljóð sem heitir„það hlýtur að vera...“ (46) má túlka sem kraumandi sársauka manneskjunnar gegnum aldir og lýst er furðu á þolgæðinu:
Ég hlýt að hafa staðið
á eyðilegri heiði
um niðdimma nótt
borað krepptum tánum
niður í votan svörðinn
fundið veiðihárin spíra út úr nefinu
heita blóðtauma
hríslast um tennur og tungu
og augun loga af grimmd
hlýt að hafa keyrt
hnakkann á bak aftur
og sperrt út klóhvassa fingur
í eitt skipti fyrir öll
og rekið upp þvílíkt
skerandi skaðræðisöskur
að stjörnurnar á himninum
dofnuðu um stund
hvernig hefði ég annars
getað fæðst aftur
svona yfirmáta
mild og meinlaus?
Framan af er jú allt með kyrrum kjörum en Guðrún heldur sífellt áfram að þróa ljóðheim sinn, myndmál og hugmyndir og í seinni bókum hennar hefur kyrrlátt yfirborðið gárast, tónninn orðið dekkri og beittari. Pólitískt sjónarhorn verður meira áberandi og varnaðarorðin skýrari. Sjá má afstöðu gegn neyslu, bruðli og græðgi og Þemu eins og ofbeldi gegn börnum, stríð, sorg og óhugnaður er víða að finna. „þrálát eins og þakleki / þessi manndráp“ segir á einum stað. Ekki eins mild og meinlaus og ætla mætti?
Í ljóðum Guðrúnar má alltaf greina þennan kunnuglega söknuð eftir fortíð og því að tengjast náttúrunni - þar sem blakta gullstrá og huggunarreyr, hryssur bíta, regndropar falla, fræ fjúka og norðurljósin syngja en í síðari verkum hennar hefur sprunga myndast í hina kyrrlátu mynd. Stríðin eru endalaus og eins og segir í einu ljóði: spegilbrot gætu verið „...fleiri / beittari blóðugri og líkari veruleika okkar / en hægt væri að afbera með nokkru móti.“
Best er að skáldkonan eigi lokaorðin. Í viðtali frá 2023 sem ég tók við Guðrúnu og er að finna á vef skáld.is segir hún um skáldskap sinn:
„Fyrir mér eru ljóð þýðingarmikill og merkilegur máti til að lýsa upp orðin, lýsa upp hugsanir og tilfinningar okkar – þau eru hljóðlátt en magnað bergmál manna í milli.“
Takk fyrir skáldskapinn, Guðrún.