SKÁLD.IS

Guðrún Borgfjörð er fædd 7. ágúst 1856 og voru foreldrar hennar Anna Guðrún Eiríksdóttir (1828-1881) og Jón Jónsson (1826-1912), sem ætíð var kallaður Jón Borgfirðingur og var þekktur alþýðufræðimaður á sinni tíð.

Guðrún var vel gefin og víðlesin en átti þess ekki kost frekar en aðrar fátækar alþýðustúlkur á þessum tíma að ganga í skóla en fjórir bræður hennar fengu að fara í langskólanám og urðu merkismenn. Hún hóf á sjötugsaldri að skrifa endurminningar sínar og ná þær til ársins 1888. Verkið var því aðeins tæplega hálfnað þegar Guðrún varð að leggja það frá sér og er vissulega skaði að henni skyldi ekki endast heilsa til að halda áfram. Minni hennar er traust og frásögn hennar merk heimild um tíðaranda, samferðamenn og aldarfar á Íslandi á 19. öld.

Endurminningar hennar hafa komið út í tveimur útgáfum, fyrst árið 1947 í ritstjórn bróðursonar hennar, Agnars Klemens Jónssonar, sem stytti þær og gaf út með skýringum og eftirmála og kallaði Minningar. 2022 var bókin endurútgefin óstytt í ritstjórn sagnfræðingsins Önnu Agnarsdóttur, sem skrifar formála og bætir við skýringum en heldur einnig skýringum og eftirmála föður síns og bókina prýða einnig fjöldi áður óbirtra ljósmynda. Í lok bókarinnar er einnig viðauki eftir Helga Ingófsson sagnfræðing um Guðrúnu og endurminningar hennar. Í síðari útgáfu kallast bókin Endurminningar, enda er það heitið sem Guðrún valdi sjálf og sjá má á titilsíðu handrits.

Bók Guðrúnar þykir mikil gersemi, enda segir hún hispurslaust og frumlega frá. Erla Hulda Halldórsdóttir sagnfræðingur segir í ritdómi um síðari útgáfuna að "í fræðaheiminum [hafi verkið] lengi verið í uppáhaldi hjá þeim sem fást við sögu nítjándu aldar" (Saga, tímarit Sögufélags 1/2023, bls. 217).

Erla Hulda ber saman útgáfurnar tvær og spyr: "Hvað var það sem ekki mátti setja á prent árið 1947 þegar að minnsta kosti 60 ár voru liðin frá því atburðir áttu sér stað? Svarið er drykkjuskapur karla og ofbeldi gegn konum ásamt dómum Guðrúnar um bæði þekkt og óþekkt fólk (sem þó mætti stundum frekur kalla hreinskilni en áfellisdóm)." Erla Hulda bendir á fleiri áhugaverð atriði sem lúta að ritskoðun í fyrri útgáfu endurminninganna.

Af endurminningum Guðrúnar Borgfjörð má fá góða innsýn inn í kjör kvenna á nítjándu öld auk þess að lesa sögu einnar fjölskyldu og sér í lagi frásögn af æskuárum Guðrúnar í Borgarfirði, Akureyri og síðar í Reykjavík. Svo aftur sé vitnað í ritdóm Erlu Huldu Halldórsdóttur í Sögu: "Endurminningar Guðrúnar Borgfjörð eru líka Reykjavíkursaga með óborganlegum lýsingum á mannlífinu sem þar var" (bls. 220).