ARIEL EFTIR SYLVIU PLATH Á ÍSLENSKU
Sylvia Plath. Ariel. Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir útlagði á íslensku. Skriða 2025.
Ariel, ljóðabók Sylviu Plath sem gefin var út í fyrsta sinn 1965, tveimur árum eftir að hún svipti sig lífi aðeins þrítug að aldri, er með þekktustu ljóðabókum vestrænna nútímabókmennta. Bókin hefur að geyma einstaklega mögnuð og áhrifamikil ljóð sem flest eru ort á skömmum tíma, á nokkrum mánuðum, vikum og dögum áður en Sylvia lést. Ljóðin bera vitni um sálarstríð hennar og örvæntingu en jafnframt um óviðjafnanleg tök hennar á á ljóðforminu. Ljóðin eru ort í anda þeirrar stefnu sem kennd er við játningaljóðlist (e. confessional poetry) og er Sylvia Plath reyndar talin einn helsti frumkvöðull slíkrar ljóðlistar í Bandaríkjunum, ásamt skáldunum Anne Sexton, sem var vinkona hennar, og Robert Lowell, sem var ritlistarkennari þeirra beggja. Ljóð Sylviu eiga rætur í hennar eigin lífi og reynslu og nauðsynlegt er að þekkja skil á ævisögu hennar til að skilja ljóðin til fulls, sé það á annað borð hægt, því víða er ljóðmálið torrætt og varla hægðarleikur að þýða ljóðin á önnur tungumál. Skáldsaga Sylviu The Bell Jar (1963) er einn af mikilvægum lyklum að ljóðum hennar en hún kom út í íslenskri þýðingu Fríðu Bjarkar Ingvarsdóttur 2003 undir titlinum Glerhjálmurinn.
Útgáfusaga Ariel er nokkuð flókin. Þegar Sylvia Plath lést skildi hún eftir sig handrit; svarta möppu með fjörutíu ljóðum, sem talið er að hún hafi gengið frá þremur mánuðum fyrir andlátið. Nítján ljóð til viðbótar voru á skrifborðinu hennar hjá svörtu möppunni og er talið víst að þau hafi hún ort síðustu vikurnar og dagana sem hún lifði. Titilinn, Ariel and other poems, hafði hún sjálf valið á handritið. Þegar ljóðabókin með titlinum Ariel var fyrst gefin út vék Ted Hughes, eiginmaður Sylviu sem sá um útgáfuna, þó nokkuð frá handritinu eins og hún hafði gengið frá því. Hann tók 12 ljóð burt í þeirri útgáfu sem kom út í Bandaríkjunum en 13 úr útgáfunni sem kom út í Englandi. Fyrir þessu voru persónulegar ástæður sem ekki verða reifaðar hér. Í staðinn valdi hann önnur ljóð, bæði ljóð sem samin voru áður sem og ljóð úr þeim nítján ljóða bunka sem hún skildi eftir sig á skrifborðinu. Hér verður ekki farið nánar út í þetta en bent á bókina Ariel: The Restored Edition sem kom út árið 2004 í ritstjórn Frieda Hughes, dóttur Teds og Sylviu, þar sem útgáfusagan er rakin. Árið 1971 gaf Ted Hughes síðan út bækurnar Winter Trees og Crossing the Waters og að lokum Collected Poems, öll ljóð Sylviu Plath í tímaröð, ásamt skýringum, 1981. Sú bók hlaut Pulitzer verðlaunin í Bandaríkjunum árið 1982.
Á síðasta ári kom Ariel út í íslenskri þýðingu Móheiðar Hlífar Geirlaugsdóttur hjá bókaútgáfunni Skriðu. Bókin er bundin í það fallega og vandaða bókband sem Skriða er þekkt fyrir, með ljósblárri kápu og ljósgulum innsíðum og líkt og aðrar bækur Skriðu eru síðurnar saumaðar saman og detta því ekki í sundur við ítrekaðar flettingar og lestur, sem er mikill kostur. Á eftir ljóðunum fylgir fróðlegur og fallegur eftirmáli þýðanda sem fengur er að. Sérstaklega er áhugavert að lesa um persónulegt samband Móheiðar við ljóð Sylviu Plath í gegnum árin og glímu hennar við að þýða þau; um hennar „einkabarátt[u] við skilninginn, textann og tungumálið“ (149). Það eina sem ég hef út á útgáfuna að setja er að það skuli ekki vera efnisyfirlit til að auðvelda lesanda að fletta upp á tilteknu ljóði í stað þess að blaða í bókinni fram og aftur í slíkri leit. Í eftirmálanum kemur fram að ljóðin sem þessi íslenska útgáfa geymir eru þau sem Ted Hughes valdi að gefa út í Bandaríkjunum árið 1965 – alls 40 ljóð.
Þetta er ekki fyrsta útgáfa Ariel sem kemur út á íslensku. Árið 1995 gaf Sverrir Hólmarsson út bækling með eigin þýðingum á 22 ljóðum, undir titlinum Ariel. Sverrir fylgir ljóðunum því miður ekki úr hlaði með neinum skýringum, svo ekki er gott að segja hvað réði úrvali hans og uppröðun ljóðanna en þýðingar hans eru framúrskarandi, en virðast lítt þekktar. Ári síðar, eða 1996 kom Ariel og önnur ljóð út í þýðingu Hallbergs Hallmundssonar, 40 ljóð, þó ekki nema að hluta til sömu ljóð og í fyrstu útgáfunum á ensku. Þá hafa ýmsir þýtt ljóð og ljóð, svo sem Vilborg Dagbjartsdóttir sem þýddi þrjú ljóðanna úr Ariel og birti í ljóðabókinni Fiskar hafa enga rödd 2004, Friðrika Benónýs birti þýðingar sínar á nokkrum ljóðum í tímaritinu Teningi 1988 og síðan þýðingu á „Lady Lazarus“ í tímaritinu Ljóðormi 1990. Þá kann að vera að fleiri hafi gert atlögur að því að þýða ljóð Sylviu án þess að mér sé það kunnugt. Það getur verið spennandi verkefni fyrir þýðingarfræðing að bera saman ólíkar þýðingar á sama ljóði, rýna í orðaval og uppbyggingu, sjá hvað er líkt og hvað ólíkt, því hver þýðing getur opnað ljóðið á sinn hátt fyrir lesendum, sér í lagi ef frumtextinn er flókinn, eins og oft er raunin með þessi ljóð. Hér verður þó ekki farið í slíkan samanburð enda er það þýðing Móheiðar Hlífar sem hér er til umfjöllunar.
Hvernig er hægt að meta ljóðaþýðingu? Ein leið væri að kanna hvort lesturinn á tilteknu ljóði kalla fram svipaða tilfinningu og lestur þess á frummálinu vekur. Móheiður orðar þetta frábærlega þegar hún skrifar um þýðingarferlið í lok eftirmálans:
Fyrst hélt ég að ég væri að leita að skilningi en komst ekki fyrr en á lokametrunum að því að ég væri að tjá tilfinningar. Reyna að koma því áfram hvernig hárin geta staðið á hnakkanum við það eitt að lesa ljóð. Reyna að koma því áfram hvernig tilfinningar konu af holdi og blóði, fullri af lífskrafti og skerpu, setjast í mann. (151)
Og vissulega eru mörg ljóðanna í þýðingu Móheiðar sem að fá hárin að rísa á lesandanum og setjast í hann. Sem dæmi má taka eitt frægasta ljóð Sylviu „Lafði Lazarus“ (bls. 17-21) en þar segir í upphafi:
Hrollur hlýtur að fara um þann sem veit að hér er Sylvia að tala um sjálfsmorðstilraunir sínar og í framhaldinu skefur hún ekki utan af hryllingnum í lýsingum á hinum dauðlega líkama, holdi, beinum. Um miðbik ljóðsins segir:
Fyrr í ljóðinu kemur fyrir hendingin: „Og eins og kötturinn get ég dáið níu sinnum“ og lætur lesandann spá í hvort sjálfsmorðstilraunir hennar hafi í aðra röndina verið hættuleikur sem hún teldi sig geta sloppið frá og snuðað dauðann, eða eins og Lazarus sem titill ljóðsins vísar í, risið upp frá dauðum oftar en raunin varð. Lokaerindi ljóðsins fá vissulega hárin til að rísa:
Þetta er flott þýðing hjá Móheiði en það breytir þó ekki þeirri staðreynd að ljóð Sylviu Plath eru að ýmsu leyti óþýðanleg á önnur tungumál því eins og hún sagði sjálf eru þau ort fyrir eyru fremur en augu, þ.e.a.s. hljómur orðanna, hrynjandin og rímið skipta ekki minna máli en merkingin. Gott dæmi um þetta má einmitt sjá í „Lafði Lazarus“ en lokaerindin í því ljóði eru svona á frummálinu:
Hér eykur endarímið áhrifamátt ljóðsins, eins og heyrist þegar það er lesið upphátt (-fer, -ware, -ware, hair, air). Ég er ekki að benda á þetta til að gera lítið út þýðingu Móheiðar, sem er mjög flott, eins og áður segir, heldur til að draga fram hversu frábært skáld Sylvia Plath er og hvernig allir þættir ljóðsins leika hlutverk í merkingu þess og áhrifamætti. Og til að benda á hversu flókið það getur verið að þýða bókmenntatexta – en um leið heillandi iðja fyrir þann sem hrífst að bókmenntum og texta.
Mörg dæmi mætti taka úr bókinni til að reyna að ná utan um galdur ljóða Sylviu Plath og hversu flókið getur verið að skilja þau fullum skilningi. Hér má til dæmis nefna titilljóð bókarinnar, „Aríel“, en nafnið vísar til engils í gyðinglegri og kristinni trú og merkir „Ljónynja Guðs“ – líkt og segir í öðru erindi ljóðsins. Það væri þó erfitt að skilja ljóðmálið ef lesandi vissi ekki líka að Aríel var nafnið á hesti Sylviu og myndin sem ljóðið dregur upp er af þeysireið á hestbaki. Ljóðið hefst á kyrrstöðu í morgunmyrkri en síðan lýsir það reiðinni og samruna knapa og hests sem saman fljúga gegnum loftið: „Og ég / er örin, // Döggin sem flýgur / sjálfseyðandi, ein við stýrið / inn í rautt // Auga, nornaketill morgunsins“ ( 53). Síðasta myndin af sjálfseyðandi flugi inn í hið rauða auga, nornaketil morgunsins, tengist dauðaþemanu sem liggur sem rauður þráður í gegnum alla bókina; dauðinn og möguleg endurfæðing voru skáldinu hugleikin viðfangsefni.
Það er ástæða til að óska Móheiði Hlíf Geirlaugsdóttur til hamingju með það þrekvirki að þýða þessi mögnuðu ljóð Sylviu Plath á íslensku. Vonandi heldur hún áfram að færa íslenskum lesendum mikilvæg erlend bókmenntaverk í þýðingum, það er mikilvægt starf fyrir íslenska menningu og tungumál. Ég hvet alla ljóðaunnendur til að næla sér í eintak af þessari vönduðu útgáfu frá bókaútgáfunni Skriðu.
Þessi ritdómur er skrifaður fyrir og frumbirtur á Skáld.is með stuðningi Hagþenkis.
