„ÞÝÐANDI SLEPPUR FYRIR HORN“ - VIÐTAL VIÐ ELÍSU BJÖRGU ÞORSTEINSDÓTTUR
.jpg)
Elísa Björg Þorsteinsdóttir er afkastamikill þýðandi sem hefur frá árinu 1984 fært íslenskum lesendum merkar og mikilvægar heimsbókmenntir. Elísa hlaut Íslensku þýðingarverðlaunin 2025 fyrir þýðingu sína á tamílsku skáldsögunni Saga af svartri geit eftir Perumal Murugan. Hún hefur þýtt um 40 skáldsögur í fullri lengd og fjórðungur þeirra hefur komið út í ritröð Angústúru, m.a. Kona í hvarfpunkti, Kjörbúðarkonan og Vaxtarræktarkonan einmana.
Steinunn Inga brá sér í Þingholtin til hins ötula og mæta þýðanda og fékk notalegan kaffisopa í betri stofunni.
Hver er Elísa Björg, hvaðan kemur hún? Hvað hefur á daga þína drifið í lífinu? Er ekki alltaf gott að byrja viðtal á uppvexti, menntun og fyrri störfum?
Ég er fædd á Húsavík fyrir óralöngu og átti þar heima fram undir tvítugt. Tók í fyllingu tímans stúdentspróf frá MA – skipti úr stærðfræði- yfir í máladeild á öðru ári og lærði svolitla latínu, góðu heilli. Gerði eftir það í tæpt ár misheppnaða tilraun til að nema félagsfræði við HÍ. Að henni lokinni fór ég til Freiburg (eða Freiburgar, það er þetta með „staðfærsluna“) í Þýskalandi og fór í listasögu og sögu með áherslu á Austur-Evrópu. Í tengslum við þá grein lærði ég rússnesku meðfram í nokkur ár og fékk styrk til ársdvalar í Moskvu. Það var mikið ævintýr. Megninu af rússneskunni hef ég því miður gleymt, get þó stautað mig fram úr smáræði og skilið ofurlítið talað mál ef ég sperri eyrun.
Eftir magisterspróf í Freiburg kom ég heim og „vann ýmis störf“, er það ekki þannig sem maður orðar þetta? Þegar ég velti því fyrir mér átta ég mig á að ég hef unnið lygilega víða, eins og reyndar margir landar okkar, held ég; eftir námið m.a. í Bóksölu stúdenta, á Listasafni Íslands, Kjarvalsstöðum, Gerðarsafni, við fararstjórn erlendis. Svo ekki sé minnst á vinnu í fríum með námi, heima og heiman (á sjúkrahúsi, vistheimili, mötuneyti, sláturhúsi, frystihúsi, ferðaskrifstofu, og er þá fátt eitt talið).
Það sem ég vann lengst við fyrir utan þýðingar er þó kennsla, við Námsflokka Reykjavíkur, í MK, MHÍ, LHÍ, örstutt í HÍ. Jahérna. Smá svona flautaþyrilslykt af þessu. En í einum þessara skóla vann ég þó alla vega samfleytt og sleitulaust í 32 ár, með öðru náttúrlega.
Hvernig varðst þú að þessum afkastamikla, vandaða og merka þýðanda heimsbókmennta?
Úff, vandaður og merkur, hættu nú alveg! Ég held kannski að ég sé bara dugleg upp á gamla móðinn – erfðir og uppeldi! –, vinnusöm og þrjósk. Og ófeimin við að grúska og spyrja og heppin með fólkið sem ég spyr og mikið til líka með verkefni. Og svo spillir ekki að mér finnst óskaplega gaman að því sem ég er að gera.
EINSETUMENNSKA OG ORÐASKIPTI
Hvaðan kemur áhugi þinn á þýðingum? Hvað er heillandi við þýðandastarfið?
Mér hefur alltaf fundist gaman að lesa, alveg frá Snúð og Snældu – heyrði reyndar einu sinni frábæran fyrirlestur um þýðinguna á þeim merku ritum – og í allar mögulegar áttir. Ég er hins vegar smámunasamur lesandi og neyðarlega seinlæs, man eftir mér sem nördalegum krakka ergja mig yfir mál-, prent- og staðreyndavillum í bókum (NB ekki Snúð og Snældu). Rámar í að ein aðalpersónan í einni sögunni hafi skipt bæði um nafn og augnlit á fáeinum blaðsíðum. Ég hef reynt að forðast slíkt en engin/n er óskeikul/l.
Mér fannst sem sé gaman að lesa og þar sem mér finnast tungumál „sem slík“ líka heillandi lá kannski beint við að reyna að þýða. Það sem kom mér til að byrja á því var hins vegar ekki beinlínis köllun heldur það að mér leiddist í vinnunni sem ég hafði byrjað í eftir nám og hugsaði með mér að það hlyti að vera skemmtilegra að skrifa / þýða. Sagði upp í vinnunni og talaði við útgáfustjórann á Iðunni, bláókunnugan manninn, og fékk fyrsta þýðingaverkefnið.
Heillandi við starfið er líklega fyrst og fremst það að gramsa og grúska, velta sér upp úr máli og málum og leita að lausnum, málamiðlunum í jákvæðri merkingu. Og svo þessi einkennilega blanda af frelsi og nákvæmni og ekki síður af einsetumennsku og orðaskiptum – að geta setið einn með tölvuna og sinn eigin haus og vera samt að vinna með öðrum. Lengi framan af þýðingunum var kennsla enn mitt aðalstarf, ég hitti stundum nokkur hundruð manns á hverjum degi, og þá var gott að hvíla sig í textaeinsemdinni.
ÆVI OG ÁSTIR KVENDJÖFULS HÉLT Í MÉR LÍFINU
Hver var fyrsta bókin sem þú þýddir og hvernig gekk það, hverjar voru aðstæður þínar þá?
Fyrsta þýðingin mín kom út 1984 og fékk þann frumlega titil Leyndarmálið (eftir Mary Stewart, Iðunn 1984). Ég var hætt í fastri vinnu og ýmislegt óljóst um framtíðina og jafnvel sam- og fortíðina og loks flutti ég út aftur, rogaðist með níðþunga ritvél og orðabók úr landi eftir ca 2 ára dvöl heima, til Zürich í það skiptið, og sat þar og fletti upp og pikkaði. Ekkert internet, varla sími. Skömmu síðar þýddi ég líka í útlegðinni Ævi og ástir kvendjöfuls eftir Fay Weldon (meðfram fararstjórn í Þýskalandi) sem mér finnst enn í dag með skemmtilegri bókum, er ekki frá því að hún hafi haldið í mér lífinu.
Ég les allt sem þú þýðir! Enn situr í mér þýðing þín sem ég las árið 2003 sem heitir Fimm mílur frá Ytri-Von. Það er svo mögnuð saga og þýðingin í mínum huga afrek hvað stíl varðar. Var það erfitt verkefni, hvað var mest krefjandi? Hafðir þú þá þegar þýtt margar bækur?
Takk fyrir oflofið! Jú, þessi var reyndar strembin. Nú er langt um liðið en ég man að ég klóraði mér í höfðinu yfir „unglingamáli“ og breskum hljómsveitum frá níunda áratugnum, en undarlegt nokk sitja erfiðleikarnir ekki svo mjög í mér – og takk fyrir að minna mig á bókina, ég held ég hafi verið búin að gleyma hvað hún er afburða skemmtileg. Mér telst til að þetta hafi líklega verið fimmtánda heila skáldverkið sem ég þýddi.
Flest sem þú þýðir eru heimsbókmenntir, bækur með brýnt og mikilvægt erindi. Velur þú sjálf bækur til þýðingar? Hvar rekstu helst á spennandi bækur sem þarfnast þýðingar?
Í sumum tilvikum hef ég stungið upp á bók til þýðingar – t.d. Hesse og Kästner – og gengið með grasið í skónum á eftir útgefendum með misgóðum árangri, en hef líka verið svo heppin að útgefendur hnippa í mig. Ég frétti af bókum hér og þar, rekst stundum á þær í umfjöllun á netinu t.d., og svo er ég (eins og flestar aðrar íslenskar konur, held ég), í bókaklúbbi og mikið af kunningjum mínum lestrarhestar, mun afkastameiri en ég. Það hendir líka að vinir mínir erlendis senda mér eitthvað nýtt og spennandi sem ég kemst ekki í hér.
ENGIN SKILABOÐ AÐ HANDAN
Það hvílir dulúð yfir starfi þýðandans sem er einhvern veginn á milli tveggja heima; frummáls og móðurmáls, ólíkrar menningar og heimahaga. Hvernig berð þú þig að? Hvernig er venjulegur vinnudagur hjá þér?
Dulúð? Finnst þér það? Hmm, já, kannski. Svona eins og miðlum? (Ekki fjölmiðlum auðvitað). Vissulega væri stundum gott að geta móttekið skilaboð að handan en það hefur ekki hent mig það ég man. Það sem kemur mér að mestum notum er held ég áhugi á öðrum stöðum og heimum og „almennum aðstæðum“ (er þó mikið til laus við forvitni um einkalíf raunverulegra einstaklinga). Og þessi blessuð áunna vinnusemi, gersneydd allri dulúð.
Yfirleitt þegar til stendur að þýða bók byrja ég (en ekki hvað) á að lesa heildartextann og þykjast vera óháður lesandi. Það hefur síðan oft komið mér á óvart þegar vinnan byrjar hvað mér hefur sést yfir mikið af flækjum og vandamálum – kannski eins gott, annars yrði ekkert úr neinu. Svo koma vinnudagarnir hver af öðrum, hver öðrum ólíkir – og það er einmitt einn af kostunum við þetta starf, að ráða tíma sínum og skipulagi daganna eða skipulagsleysi; tímapressa getur sannarlega verið fyrir hendi en ekki þessi þreytandi skráning í kladdann stundvíslega kl. 8:15 á hverjum virkum degi. Sem getur náttúrlega líka endað með því að maður situr við allar helgar og öll kvöld. Ég byrja yfirleitt snemma, sit við, reyni að komast út undir bert loft einhvern tíma dagsins. Og sit oft lengi.
Talar þú dönsku, þýsku og ensku, rússnesku ofl? Hvar lærðir þú það? Er þýðing úr frummáli mikilvæg? Eða er gott að fleiri hafi komið að verkinu? Hvernig er að þýða bók á máli sem þú talar ekki sjálf? Má treysta öðrum þýðingum? Afsakaðu spurningarununa!
Ég tala þýsku (lærði hana í menntaskóla og bjó í Þýskalandi í átta ár og í Sviss í eitt) og ensku svona ef nauðsyn ber til enda kemst nútíma-Íslendingur varla hjá því að tileinka sér hana, skil dönsku, búin að gleyma rússnesku að mestu en læra dálitla ítölsku í millitíðinni þó að ég myndi ekki treysta mér til að þýða úr því máli án stoðtækja. Og ég var jú í máladeild MA á ofanverðri síðustu öld og lærði líka frönsku, hún var m.a.s. mitt uppáhaldstungumál um tíma. En eins og í tilviki rússneskunnar er hún farin að hrörna í hausnum á mér.
Þýðing af frummáli er besti kosturinn, sannarlega. Stundum er gaman að hafa aðrar þýðingar til hliðsjónar þó verið sé að þýða af máli sem maður kann. Þegar þýtt er af „ókunnugu máli“, eins og hefur hent mig iðulega undanfarin ár, finnst mér bráðnauðsynlegt að hafa fleiri en eina milliþýðingu, er kát ef ég næ í þrjár. Þannig vinna er vitaskuld margfalt seinlegri en beint úr frummáli en ég vil síður þurfa að treysta einum miðlara/þýðanda. Ekki síst eftir að hafa séð hversu gríðarlegur munur getur verið á útkomunni. Án þess að vilja alhæfa eða vera með órökstudd leiðindi hefur mér orðið um og ó yfir sumum enskum þýðingum, t.d. samanborið við þýskar.
Þú hlýtur að hafa gríðarlega einbeitingu og sterka málvitund. Lestu mikið og þá hvað helst?
Einbeitingu, jahá. Hún er afskaplega misáreiðanleg, stundum endist hún heilu dagana, stundum korter, og ég veit ekki eftir hverju það fer.
Og já, ég les heilmikið (er samt lengi að því eins og áður kom fram), allskonar efni, las mikið af ljóðum í fyrndinni en er aðeins farin að trassa þau í seinni tíð, synd eiginlega. Ég bý enn að því að hún mamma mín kunni gríðarlegt magn af ljóðum og vísum og fór með við margvísleg tækifæri, aðrir ættingjar mínir fyrir norðan sömuleiðis, og ég held að það sitji í mér, þessi áhugi og eyra fyrir ljóðum, og sjálfsagt orðum yfirleitt. Þrátt fyrir aldur og fyrri störf er ég samt lítill ævisagnalesandi nema í undantekningartilvikum.
LÍKLEGA ER ÉG FREKAR FERKÖNTUÐ
Hversu trú ertu frummáli? Hversu frjálslega má þýða? Ertu með einhverja málstefnu í þýðingum? Eða sérvisku?
Eins trú og mögulegt er! Líklega er ég frekar ferköntuð hvað það snertir, á afar erfitt með þýðingar þar sem sérviska og smartheit þýðandans yfirgnæfa og hef gefist upp á annars ágætum bókum þar sem slíkir stælar ganga of langt fyrir minn smekk. Finnst líka varasamt að endursegja eins og ég gruna suma þýðendur á ensku um að gera.
Ég hef iðulega velt þessum trúnaði við frummálið fyrir mér, m.a. greinilega árið 1998 í eftirmála Sléttuúlfsins (Ormstunga), en bókin kom út á frummálinu 1927). Þar stendur eitthvað á þá leið að tímamunurinn (ásamt fleiru) „(...) leggur þýðanda á lokaárum aldarinnar vissar skyldur á herðar og setur hann í vanda sem stundum virðist óleysanlegur. Einkum ber að nefna tvö grundvallaratriði sem erfitt getur reynst að samrýma – þetta er að sjálfsögðu vandi þýðenda í öllum tilvikum, en hvergi hefur hann orðið mér ljósari en í þessu – nefnilega annars vegar tryggðina við frumtextann, stíl höfundar, hvernig svo sem þýðanda eða öðrum kann að líka hann hverju sinni, og á hinn bóginn það sem hlýtur að teljast meginmarkmið hvers þýðanda: að gera textann aðgengilegan löndum sínum á eins eðlilegu máli og kostur er (...)“ Ég er enn á sömu skoðun. Um þetta væri hægt að þusa lengi og kannski hættuminnst að hætta.
Hvernig gengur að forðast að frummálið smitist yfir í þýðingarmálið? Manstu eftir dæmum?
Hmm, misvel vissulega, en það verður að reyna. Ég man ekki eftir beinum dæmum en fyrst minnst var á Hesse má kannski nefna að það getur verið flókið að koma sérstökum stíl (hans eða annarra) óskemmdum á milli mála; í hans tilviki – ekki veit ég af hverju Hesse er mér svona ofarlega í huga núna – eru setningar/málsgreinar stundum óralangar og eilífð á milli greinarmerkja, sem er ekki endilega „eðlileg íslenska“, en þá verður að reyna málamiðlun – það er náttúrlega það sem við þýðendur erum alltaf að fást við. (Ég er alltaf dálítið hróðug yfir þessum gamla og ofnotaða brandara mínum).
Hefur þú gert e-a alvarlega / skemmtilega þýðingarvillu...?!
Ó já, man eftir einni, að vísu ekki hræðilega alvarlegri en alls ekki skemmtilegri. Það var eitt rangt orð í smásögu og ég er svo hégómleg að ég gef hana ekki uppi, skammaðist mín óskaplega þegar ég áttaði mig á henni og geri enn – er reyndar ekki viss um að margir hafi tekið eftir henni en hún mun fylgja mér um aldur og ævi. Örugglega eru þær fleiri en þær hafa þá smogið óséðar framhjá mér. Annað mál er svo létt áfall sem ég fékk þegar ég var að skoða nýútkomna þýðingu mína og sá um leið og ég opnaði bókina að það vantaði eitt orð. En það var ekki mér að kenna!
MILLIVEGURINN IÐULEGA SÁ GREIÐFÆRASTI
Ein pæling: Er þýðing sköpun eða endursköpun? Túlkun eða yfirfærsla..? Hvað með staðfærslu? Virkar hún? Þýðir þú nöfn á fyrirtækjum, verslunum, borgum...? Er hægt að finna eina sanna merkingu milli tungumála? Ertu alltaf með viðtakandann í huga eða höfundinn? Eða eitthvað annað?
Engar smá spurningar – en hins vegar smá svör; það er hætt við að lenda í klisjum þegar rætt er um svona stórmál. Ég held ég geti ekki sagt annað en að þetta sé blanda af hvoru tveggja / öllu saman. Sköpun og endursköpun, túlkun og yfirfærsla, þetta málamiðlunardæmi enn einu sinni. Milli höfundar, sem er alltaf í fyrsta sæti, og viðtakanda. Höfundi er hins vegar enginn greiði gerður ef virðingin fyrir honum er svo kúgandi að merkingin og tilfinningin fyrir textanum komast ekki til viðtakanda.
Ég hef iðulega snúist í hringi yfir einmitt þessu: á ég að þýða heiti fyrirtækja, borga, gatna? Fyrirtækja: Ekki nema nöfnin séu af einhverjum ástæðum innbyggð í textann eða skipti máli fyrir hann sem slík, og jafnvel ekki endilega þá. Borga: Þetta er eilíft vangaveltutilefni og kannski fremur spurning um stafsetningu en þýðingu; í seinni tíð hef ég iðulega þýtt í gegnum millimál (sem sagt af frummáli sem ég kann ekki) og þá er alveg hugsanlegt að staðaheiti séu misjafnlega skrifuð á þeim málum sem ég hef aðgang að. Mumbai? Bombei? Bombay? Düsseldorf?! Einhvern tíma minnir mig samt að ég hafi freistast til að skrifa Lundúnir í þýðingu, Berlín skrifa ég með í-i. Götuheiti finnst mér æ ómögulegra að þýða og raunar hálfgert svindl – er lesandi einhverju bættari með því að Hauptstrasse í þýskri borg sé kölluð Aðalstræti? Tæpast.
Þessu (fjar)skylt er svo vandamálið með stafsetningu og jafnvel beygingu eiginnafna. Þar eins og víðar gæti ég ekki haldið fram neinni einni reglu sem ekki má hvika frá, en (eins og víðar) er millivegurinn iðulega sá greiðfærasti. Ég er ekki viss um að ég myndi í dag skrifa Harrý (með ý), eins og ég gerði í hinum títtnefnda Sléttuúlfi, myndi hins vegar enn í dag setja á hann -s í eignarfalli.
Aftur að túlkun og sköpun: Stundum berst maður óralengi við að koma löngum og erfiðum texta á íslensku, liggur yfir honum og hugsar og leitar og sættist við útkomuna, svo mjög reyndar að manni fannst maður næstum hafa frumsamið verkið. Er það þá ekki sköpun? Jú, það held ég bara. Reyndar eru þau sem fjalla um þýðingar ekki endilega á sama máli og lengi vel, og jafnvel enn, hefur tíðkast að láta nafns þýðanda ekki getið þegar fjallað er um bækur. En það er ein af þessum fjölmörgu öðrum sögum.
Hvort ein sönn merking á milli tungumála er til veit ég ekki – stundum þarf að láta staðar numið í leit að rétta orðinu eða orðunum þó að maður sé ekki alveg sáttur við útkomuna. Er það þá hin sanna merking? Ég er ekki viss.
KONAN Í TITLUNUM
Segðu mér frá Angústúra ritröðinni þar sem þú hefur þýtt ófáar sögur úr framandi menningarheimum, hvernig rak þær á fjörur þínar? Þarftu þá að setja þig inn í mál og menningu td. Japans eða Afríku?
Það bar til einhvern tíma á vordögum 2018 held ég – ég var farin að hugleiða að hætta að kenna – að ég sat einu sinni sem oftar í vinnuherberginu í skólanum og var að fara yfir verkefni. Þá barst mér í tölvupósti uppástunga frá Angústúru um að ég þýddi fyrir þær bókina Things fall Apart eftir Chinua Achebe sem ég hafði mér til hneisu aldrei lesið áður. Las hana, féll í stafi, sagði já og byrjaði. Hún kom út þá um haustið, númer þrjú í þeirri miklu fyrirmyndarritröð sem telur nú á fjórða tug bóka. Ég hef þýtt alls 10 af þeim – og áttaði mig fyrir skemmstu á því að drjúgur hluti, þ.e.a.s. af mínum þýðingum í röðinni, hefur orðið kona í titlinum. Kona í hvarfpunkti, Kjörbúðarkonan, Vaxtarræktarkonan einmana.
Þýðing á texta sem á uppruna sinn svona óralangt í burtu er vitaskuld sérlega vandasöm af ýmsum ástæðum. Bæði er hreinlega hættara við misskilningi vegna þess að þýðandinn þekkir ekki aðstæður í „heimalandinu“ og áttar sig kannski ekki á andrúmsloftinu, því sem liggur undir yfirborðinu, og svo getur það hent að ekki sé til orð á íslensku yfir eitthvert fyrirbæri, sama hvað Einar Ben segir. Þá kemur enn til kasta hugvitsseminnar – sköpunargáfunnar kannski? – og þrjósku og þolinmæði. Mér finnst líka enn vænt um þá yfirlýsingu Yoko Tawada, sem ég hef þýtt tvær bækur eftir, að ef ég fyndi ekki rétta orðið á íslensku til að að koma textanum hennar heim til mín mætti ég hreinlega búa til orð. Hún er sjálf mikill orðasmiður. Sum hugtök eru síðan svo bundin heimahögunum og heimamálinu að það væri kjánalegt (finnst mér) að „þýða“ þau – túrban, kaftan, kímonó ...
Og fyrst minnst er á Japan þá er það skemmtileg tilviljun (eða ekki?) að ég hafði ógurlegan áhuga á Japan sem krakki, ýmsum öðrum löndum svo sem líka, veit ekki hvaðan hann kom, kannski úr einhverjum bókum ... Ég hef svo fengið að þýða þónokkrar japanskar – leyfi mér að nefna t.d. Banana Yoshimoto, Yoko Ogawa, Yoko Tawada (sem skrifar að vísu líka á þýsku), og Kazuo Ishiguro (sem skrifar á ensku). Það eru og voru ótrúlega margir áhugaverðir japanskir höfundar á kreiki, ekki síst konur.
„ÞÝÐANDI SLEPPUR FYRIR HORN”
Er tímapressa við þýðingar hjá þér? Er hún til trafala eða hvetur til dáða? Er þýðendastarfið vanmetið? Er alltaf á brattan að sækja? Fá þýðendur vel greitt fyrir sitt dýrmæta starf?
Jújú, stundum liggur á. Mér finnst tímapressa síður en svo hvetjandi en óneitanlega rekur hún á eftir manni (annars stæði hún ekki undir nafni!) En hvetjandi? Nei. Stressandi? Sannarlega. Og eiginlega er stress það síðasta sem maður þarf á að halda í þýðingavinnu, þvert á móti er gott að veltast um með textann í makindum sé þess nokkur kostur.
Vanmat á vinnu þýðanda var hér á árum áður áberandi, vonaði að farið væri að draga ofurlítið en er alls ekki viss, man ýmis raunaleg dæmi sem ég hirði ekki um að telja upp en nefni þó að það eru ekkert mjög margir áratugir síðan ég las, man ekki hvar, umfjöllun um bók, þýdda og nýútkomna á íslensku; ég man ekki heldur hvernig gagnrýnanda fannst bókin, en man að ég rak upp stór augu vegna þess að þýðingar / þýðanda var í engu getið. Í framhaldi af því datt mér í hug að einu sinni fyrir óralöngu, þegar ég var tiltölulega nýbyrjuð að þýða og hafði stritað í tvö sumur við að koma frá mér þýðingu mikillar sómabókar, las ég svofelldan dóm um mitt framlag: „Þýðandi sleppur fyrir horn.“
Eins og um tímann sem fer í vinnuna er erfitt að mæla hvort vel eða illa er greitt fyrir hana. Það helgast náttúrlega af því hversu óskaplega miserfið hún er og í sumum tilvikum má engu muna að maður örvilnist við að reikna út tímakaupið. Ég þekki a.m.k. persónulega engan þýðanda sem hefur auðgast verulega á starfinu.
Hvað þarf þýðandi sjálfur að hafa til að bera til að þýðing verði góð?
Samviskusemi og þrjósku, ekki spurning. Sæmilega þekkingu á frummáli textans – og ekki síður á markmálinu. Hæfilega blöndu af áræðni og varkárni, virðingu fyrir höfundi og lesendum. Og meðvitund um að vera ekki óskeikul/l og kunna að leita ráða og vera þakklát/ur fyrir þau.
Er til óþýðanleiki?
Já, það er ég hrædd um, því miður. Stundum hef ég lesið texta sem mig sárlangar að þýða (eða að einhver annar þýði) en kemst að því að það er einfaldlega ekki hægt. Ekki endilega af því að mann skorti einstök orð heldur vegna þess að stemmningin (hughrifin, drottinn minn) næst ekki. Ég get ekki útskýrt í hverju það liggur. Og áreiðanlega eru ýmsir aðrir þýðendur hugaðri en ég við að taka stökkið. Meðal þess sem mér finnst einna erfiðast að snúa á milli mála er húmor og orðaleikir. Gersamlega óþýðanlegt stundum! Og að þýða ljóð er ekkert spaug heldur, í „hefðbundnu ljóði“ gerir íslenskan náttúrlega yfirleitt kröfu um rím og stuðla. Hin órímuðu eru samt ekki endilega auðveldari viðureignar.
Er þýðing skapandi, hvað má fara langt frá frumtexta? Má bæta texta höfundar td? Má krydda með íslenskum orðatiltækjum til að textinn renni betur? Er allt leyfilegt til að þýðing verði lipur eða eru mörk sem höfundur eða útgefandi setur og ekki má fara yfir?
Já, þýðing er skapandi, ég held nú það! Það sannast kannski ekki síst á hinum hryllilega óSKAPnaði sem vélvitsþýðingar eru oftar en ekki. Það merkir þó í mínum augum ekki að þýðandi megi bæta eða „laga“ texta höfundar. Í einni af mínum fyrstu þýðingum birtist t.d. þvílík karlremba og þjóðernisfordómar í einni og sömu setningunni að ég mátti beita mig hörðu til að breyta henni ekki. En það er sem sé bannað. Beinar staðreyndavillur og misræmi ætti þó að mega laga, líka höfundarins vegna.
Stundum er hins vegar ógerlegt að standast þá freistingu að nota íslensk orðatiltæki og jafnvel orðaleiki en hversu mjög sem ég brýt heilann er mér ómögulegt að muna almennilegt dæmi. Þetta má þó að sjálfsögðu ekki ganga of langt og ekki verða að sjálfstæðri keppnisgrein.
Hvað staðfærslu varðar hallast ég æ meir að því að sleppa henni ef þess er nokkur kostur. Þá á ég t.d. við götu- og borgaheiti, sem við minntumst á áðan – þetta er umdeilt, ég veit! – og sömuleiðis má kannski teygja þetta hugtak yfir fyrirbæri sem mér er afar hugleikið og ég fjalla viðstöðulaust um óbeðin í ræðu og riti: þéranir. Á íslensku er ekki til siðs að þéra en t.d. í þýsku er sá siður enn í fullu gildi og segir mikið um samband, samskipti og stöðu persónanna. Það væri ofurstaðfærsla að breyta því.
.jpg)
Hversu langan tíma tekur að þýða td 300 bls bók úr nútímaensku?
Það er alveg ótrúlega misjafnt, fer eftir frumtextanum, dags-(árs-?)formi þýðandans og öðrum önnum hans/hennar. Ég man að einu sinni fyrir löngu setti ég persónulegt met, líklega hefur legið sérlega mikið á það árið, náði 16-18 síðum á dag, og þetta var ekkert léttmeti samt. Mæli ekki með slíku, það dregur úr ánægjunni af vinnunni. Þess ber þó að geta að yfirleitt breyti ég sáralitlu eftir frumþýðinguna svo að kannski er ég ekki svo seinvirk þegar allt er talið ... Og ég hef líka tekið eftir því að ef ég er sérlega afkastamikil í einn dag eða tvo hættir mér til leti í beinu framhaldi.
Ætli það megi ekki reikna svona 2-3 mánuði ef maður passar að taka sér frí annað slagið? Og örugglega eru mörg fljótari en ég.
Önnur ógleymanleg þýðing sem ég hef lesið eftir þig er Prýðisland sem er ekki síst eftirminnileg fyrir frábæra þýðingu á titlinum. Afar áhrifarík bók.
Prýðisland (Land of Decoration) eftir Grace McClean er eina þýðingin sem ég minnist þess að hafa unnið eftir handriti samtímis því sem höfundur lauk því, enda komu frumtexti og þýðing út á sama tíma (2012). Höfundur (eða yfirlesari) gerði ýmsar breytingar meðan á vinnunni stóð, sem kostaði vitaskuld ærnar og tímafrekar tilfæringar í þýðingunni líka. Ég mæli ekki með slíku vinnulagi. Hins vegar get ég vissulega mælt með bókinni (hlutlaust mat). Sögumaður 10 er ára stúlkubarn sem elst upp hjá föður sínum í smábæ, og þau feðgin tilheyra sértrúarsöfnuði. Bæði aldur stelpunnar og ekki síður biblíutilvísanir þýddu margvíslegar uppflettingar og vangaveltur um orðaval. Prýðisland er líka ein af þeim bókum sem eru hreinlega erfiðar af því hversu mikla samúð maður hefur með aðalpersónunni (og fleirum). Það sama má að vissu leyti segja um aðra sögu sem líka gerist í heimi sem mér, og auðvitað fleirum, er afar framandi og segir frá óbærilegum aðstæðum barna, Slepptu mér aldrei (Never Let Me Go) eftir Kazuo Ishiguro, en hún kom reyndar líka út sama ár á ensku og íslensku, 2005.
Hvaða þýðing kemur út næst eftir þig?
Ein hjá Angústúru. En hjátrúin meinar mér að nefna hana. Hún fellur hins vegar í flokkinn sem ég nefndi áðan!
„...TILVIST OKKAR EILÍF, ÓBREYTT, KÖLD...”
Hefurðu þýtt ljóð? Dæmi?
Já, ég barðist t.d. við ljóð eftir Hermann Hesse í Sléttuúlfinum, það var nú ekki grínið (enda ekki við því að búast). Það leynast líka ljóð eða vísur í ótrúlegustu bókum, t.d. eftir hinn rómantíska Eichendorff í Uppruna eftir Saša Stanišić (Bjartur, 2021). Líklega voru síðustu slagsmál mín við ljóðaþýðingar í bókinni Leiðin í hundana eftir Erich Kästner sem kom út hjá Uglu í fyrra (2025). Kästner var framúrskarandi háðsádeiluskáld og afbragðs hagyrðingur, ef það orð er nýtilegt um aðra en Íslendinga. Og notar orðaleiki og tvíræðni ótæpilega, sem gerir hann náttúrlega vandþýðanlegan. Þeir eru svo skemmtilega ólíkir, þessir karlar, líka í ljóðunum.
Hesse-dæmi: Hinir ódauðlegu úr Sléttuúflinum
(...)
Annars háttar okkar verða fundir
uppi í geimsins stjörnugljáðri fönn.
Okkur skipta engu dagar, stundir,
aldur, kyn né tími, dagsins önn.
Ykkar skelfing, ykkar fýsnir, syndir
eru sjónarspilsins skyndimyndir
eins og stjörnudans á himintjöldum.
Og við fylgjumst hljóð með ykkur engjast,
eilífð dagsins finnum sífellt lengjast,
þreyjum hljóð í óravíddum köldum,
okkar vinir himindrekafjöld,
sjáum stjörnur dansa um allan aldur,
tilvist okkar eilíf, óbreytt, köld,
okkar hlátur stjörnuskær og kaldur.
Nú svelgist mér á kaffinu. Ég er orðlaus, þetta er ekki heiglum hent. Glæsilegt! Þú ert greinilega rammhagmælt. En hefur þú þýtt af íslensku yfir á annað tungumál? Er það öðruvísi, hvernig?
Ekki skáldskap, minnir mig. Einhverjar greinar hugsanlega hér á árum áður, ekkert sem mig langar að flíka samt. Og það er allt öðruvísi, ég er aldrei jafn örugg í öðru máli og mínu eigin, ekki einu sinni þó að ég telji mig kunna markmálið sæmilega.
Áttu heilræði, hvatningu eða varnaðarorð til lesenda og (skáld)kvenna sem langar að reyna sig við að þýða?
Byrja á að lesa heildartextann, velta honum ekki endilega of mikið fyrir sér, láta hann síast inn (svo tilgerðarlega sem það kann að hljóma) og byrja svo. Á bls. 1. Og fara ekki á taugum þegar maður áttar sig á því að það erfiða og flókna hefur alveg farið framhjá manni við fyrsta lestur. Það er allt í lagi. Vera óhrædd/ur við að spyrja ráða, leita til sérfræðinga, muna að maður er að miðla texta – eigum – annarra, sýna þeim virðingu, varast persónulega stæla. Vanda sig. Og hafa gaman af.
Þetta eru góð ráð! Ég þakka Elísu innilega fyrir samveruna, spjallið og kaffið og loks auðmjúklega fyrir framlag hennar til íslenskra bókmennta, því þær þurfa jú fersk áhrif, framandi strauma og frábæra þýðendur til að staðna ekki og deyja.
Ljósmynd af Elísu: Saga Sig
Viðtöl SIÓ við skáldkonur 2025-2026 eru styrkt af Hagþenki
Viðtalið við Elísu Björgu er nr 4 í röðinni
