SKÁLD.IS

HIN SPAKVITRA, UMBURÐARLYNDA OG ÆÐRULAUSA KONA - Um Ingunni frá Kornsá

Kyrrlátu og góðu störfin

„Það ber alloft við, að minnzt er karlmanna, sem á einn eða annan hátt hafa þótt bera af öðrum. Hitt er fátíðara, að kvenna sé minnzt með sama hætti, enda eru þau tiltölulega fá, kvennanöfnin, sem skráð eru á söguspjöld íslenzku þjóðarinnar, þótt vitað sé, að konur engu síður en karlar hafa tekið þátt í því, sem gerzt hefur á liðnum öldum og einnig hitt, að þær hafa borið sinn hluta erfiðleikanna, þegar að hefur sorfið.

En konurnar hafa yfirleitt aðeins unnið „kyrrlátu, góðu störfin“, eins og Þórhallur biskup Bjarnason komst eitt sinn að orði. Þeirra verkahringur hefur verið innan veggja heimilisins, og þaðan fara fáar sögur, sem í letur eru færðar. Þarna hafa konurnar stritað og strítt, hlúð að og annazt um uppvaxandi kynslóðina og þar með i raun réttri lagt grundvöllinn að framtíð þjóðarinnar. Fáum þeirra hefur enzt þrek til frekari starfa. Flestar verið þrotnar að kröftum að þessum störfum loknum, hafi þeim þá enzt lengra líf.

En svo undursamlegri lífsorku var hún gædd konan, sem hér verður minnzt, að eftir að hún hafði staðið í vafstri umfangsmikils sveitabúskapar og erfiði af uppeldi eigi allfárra barna, vannst henni þrek til að inna af höndum ritstörf, sem lengi mun á lofti haldið, ef að líkum lætur. Þessi kona er Ingunn Jónsdóttir frá Kornsá.”

Svo hefst Aldarminning Ingunnar frá Kornsá sem Svafa Þorleifsdóttir kennari og skólastjóri frá Skinnastað (1886-1978) tók saman og flutt var í ríkisútvarpinu 31. júlí 1955 en síðan birt í Kvennablaðinu 19. júní ári síðar. Núna um páskana voru í ríkisútvarpinu endurfluttir nokkrir þættir sem hétu Gamla korterið þar sem Illugi Jökulsson valdi ýmislegt efni, m.a. um Ingunni . Áður hafði Illugi lesið úr æskuminningum hennar í þætti sínum Frjálsum höndum. Nú má á vef rúv heyra Ingunni segja frá því í Gamla korterinu sem henni þótti öðruvísi á sínum æskuárum á síðari hluta 19. aldar miðað við það sem gerðist þegar hún var komin um áttrætt, s.s. um vinnu og lestrarnám stúlkna og kynjamuninn eins og hann horfði þá við henni. Einnig segir hún frá eftirminnilegum nágrönnum og sérkennilegri konu sem kallaðist Sigga baun.

Lagði blað og blýant á borðið við rúmið sitt

Í Aldarminningunni eftir Svöfu segir m.a. frá því hvernig það bar til að Ingunn fór að skrifa æskuminningar sínar og um viðtökur bóka hennar. Er með það eins og hjá mörgum öðrum ritfærum konum fyrri alda að hún skrifaði á nóttunni og hafði ekki í hyggju að skrif hennar yrðu sett á prent:

„Veturinn 1916—17 var gerður stór og hættulegur uppskurður á Ingunni á spítala í Reykjavík. Um þær mundir var Guðrún dóttir hennar sjúklingur á ríkisspítalanum í Kaupmannahöfn. Sama daginn og Guðrún fékk fregnir um uppskurðinn á móður sinni, kom dr. Sigurður Nordal i heimsókn til hennar á spítalann, en hann var gamall vinur og nágranni þeirra mæðgna. Þá er Guðrún hafði sagt honum, hvernig ástatt var um Ingunni, móður hennar, segir hann: „Gerðu nú það áheit, að ef mamma þín kemst til heilsu aftur, skulir þú hjálpa mér til að fá hana til að skrifa upp minningar sínar frá æskuárunum og allan þann óprentaða fróðleik, sem hún hefur verið að segja okkur".

Guðrún gekk að þessu, og þegar, er heilsa Ingunnar leyfði, lögðu þau sig fram um það bæði, Guðrún og dr. Sigurður Nordal, að fá hana til að hefja ritstörf. Fór svo, að hún lét undan síga, enda þótt hún væri þá komin á sjötugs aldur, veitti enn allstóru búi forstöðu og eyddi auk þess allmiklum tíma í viðræður við börn og ungmenni, er á heimili hennar dvöldu. Á daginn voru því engar næðisstundir. En Ingunn hafði sinn sérstaka hátt á með ritstörfin sem margt annað. Hún átti stundun bágt með svefn, einkum í skammdeginu. Nú tók hún upp þann sið, að leggja blað og blýant á borðið við rúmið sitt, er hún gekk til hvílu á kvöldin og notaði svo andvökustundirnar til ritstarfa. Á þennan hátt varð víst flest það til, er hún ritaði. Var eigi ætlun hennar í fyrstu að láta koma á prent það, sem hún skrásetti, heldur líklega fremur hitt, að láta það liggja sem handrit t. d. í Landskjalasafninu til fróðleiks fyrir eftirkomendurna. En fyrir atbeina dr. Sigurðar Nordal og fleiri góðra manna fór þó handritið til prentunar. Út kom svo „Bókin mín“ á öndverðu ári 1926, og var höfundurinn þá á fyrsta árinu yfir sjötugt. (...)

Mjög var Ingunn hvött til að halda áfram ritstörfum, enda hægara um vik fyrir hana eftir að hún lét af búskap. Kom svo önnur bók hennar, „Minningar“, út árið 1937, og hafði Ingunn þá tvo um áttrætt. En jafnvel eftir þann tíma skrifaði hún enn nokkuð. Birtust þeir kaflar í bókinni „Gömul kynni“, ásamt efni fyrri bóka hennar, „Bókin mín“ og „Minningar“. „Gömul kynni“ kom út árið 1946, ári áður en Ingunn dó.“

Svolítið meistaraverk

„Eins og kunnugt er hlutu bækur Ingunnar á Kornsá ágæta dóma hinna ritfærstu manna þjóðarinnar. T. d. sagði dr. Sigurður Nordal meðal margra annara lofsamlegra orða: „Hún (þ. e. Bókin mín) er sönn, einlæg, blátt áfram, skemmtileg, spakleg“. Sigfús Halldórs frá Höfnum kvað svo fast að orði um sömu bók: „Það þarf ekki langar forsendur að því, að þessi bók er svolítið meistaraverk“.

Jóhannes úr Kötlum ritaði meðal annars um „Minningar“ Ingunnar þetta: „Eins og áður hjá þessum höfundi, er það hinn hlýi, kyrrláti andi mæðra vorra, sem svífur yfir þessari bók, — manni verður einkennilega notalegt í skapi, eins og hin aldna kona sitji við hlið manns í skammdegisrökkrinu og dragi dýrgripi reynslu sinnar upp úr djúpi liðinnar ævi“.

Einhver ónafngreindur skrifaði í blaðið „Tímann" ásamt mörgum fleiri sterkum lofsorðum um bækur Ingunnar: „Ég hygg, að ekki sé til önnur verðmætari Íslandssaga en einmitt þessar bækur, það sem þær ná“.

Sigurður Guðmundsson skólameistari sagði í bréfi til S. H. frá Höfnum: „Afskaplega þótti mér gaman að „Minningum Ingunnar frá Kornsá. Þær rifjuðu svo margt upp fyrir mér, sem móðir mín kenndi mér á æskudögum mínum og sagði mér frá fólki og hefðarmönnum í Vatnsdal og Þingi. Þær minntu mig á vísur, sem hún kenndi mér, og mér hafa eigi komið í hug milli 40 og 50 ár. Málfar og skýrleiki hennar er hvorttveggja í bezta lagi.“

Hin spakvitra, umburðarlynda og æðrulausa kona

„Enda þótt ummæli þessara manna séu samhljóða um ágæti þess, er Ingunn ritaði, er hér í engu of mælt. Getur hver maður sannfærzt um það sjálfur, er bækur hennar les. Ósjálfrátt verður manni að hugsa: „Hvað veldur því, að bækur Ingunnar frá Kornsá eru svo ágætar, sem raun ber vitni?“ Jóhannes úr Kötlum segir á einum stað í ritdómi sínum um „Minningar: „Hún lítur jafn vingjarnlega til beggja, Blöndals sýslumanns og Magnúsar „blessaða“, og því verður öll frásögn hennar svona hugnæm, að æðasláttur hins stríðandi lýðs niðar þar á bak við“.

Mér er nær að halda, að hér sé svarið við spurningunni. Ekkert mannlegt var Ingunni óviðkomandi. Sérhver mannssál, jafnt barnsins sem hins fullþroska manns, umkomuleysingjans engu síður en hins, sem hærra var settur, átti rétt til þess, að samferðamennirnir gerðu sér far um að skilja hana. Ingunni var sú list lagin, að íhuga og meta og byggja dóma sína á rólegri yfirvegun, en ekki augnabliksáhrifum. Þess vegna er það, sem hún ritaði svo hugðnæmt og satt, og hún sjálf er hin spakvitra, umburðarlynda og æðrulausa kona í minningu allra þeirra, sem gæfu báru til að kynnast henni í lifanda lífi.“

Æskuminningar Ingunnar hafa verið ófáanlegar um langa hríð en það væri vel þess virði að gefa þær út að nýju og kynna fyrir nýjum kynslóðum. 

Hér má heyra í Ingunni, þetta brot er meðal elsta efnis sem varðveist hefur í safni rúv, smelltu á myndina til að hlusta: