Magnea Þuríður Ingvarsdóttir∙20. september 2026
BARÁTTAN FYRIR BETRI HEIMI Í LJÓÐUM MARGRÉTAR JÓNSDÓTTUR
Það var á landsfundi Kvenréttindafélags Íslands KRFÍ árið 1930 að málefni barna var all umfangsmikið. Lög um barnavernd hafði verð sett á laggirnar tveimur árum áður. Frumkvæðið að þeirri lagasetningu var frá KRFÍ og mæðrastyrksnefnd. En forsagan var að nefndin var sett á laggirnar m.a. ,,út af glæpum sem framdir höfðu verið um það leyti á ýmsum stelpubörnum, af fullorðnum karlmönnum. (Veröld sem ég vil, saga kvenréttindafélags Íslands bls. 198). Í framhaldi var skipuð sex manna nefnd til að setja fram frumvarp til laga um barnavernd. Margrét Jónsdóttir kennari og rithöfundur var fenginn til þess að stija í þessari nefnd.
Margrét Jónsdóttir ljóðskáld lét sér þetta málefni varða, hún orti oft ljóð sem fjalla um börn og birtust í ljóðbókum hennar. Í ljóðabók hennar sem ber heitið ,,Við fjöll og sæ" og út kom árið 1933 er þetta fallega ljóð um þá sem ekkert mál hafa.
Stúlkan mállausa
Hún sat svo hæg og hljóð
með hýra, rjóða kinn
og augnablysin blá
og bros um munninn sinn,
með æsku og yfirlit
og eld í hljóðri sál -
en heyrði ei vorsins hljóm
og hafði ekkert mál.
Hún hendi lyfti létt
og lipurt fingur bar
og merki og myndir gaf,
- það málið hennar var, -
Svo brosti hún undurblítt
með barnsins hreinu vör.
Hún átti ei orðsins vald,
en aðeins þögul svör.
Á glugga glóði sól
og gyllti hið bleika skrúð,
sem féll um barnsins brjóst,
sem bára á ljósri flúð.
og hægt hún höfði laut,
og horfði á ljósar brár.
Þá sá eg, góði guð!
glitra á hvarmi tár.
Ég get ei gizkað á,
hvað gjörðist þér í sál.
En tignust guðagjöf,
hið göfga, fagra mál,
var ekki ætluð þér,
og er það furða þá
þótt læðist lítið tár
af ljósri unglingsbrá.
Eftir barn
Þungt var að sjá þig sár á stríðið heyja,
snjófölva, dauðans blika á vöngum þínum,
örðugt að skilja, að ættir þú að deyja.
Indæla barn, og hverfa manni sýnum
Þá verður gátan þyngri, svörin færri,
þegar að höggið ríður okkur nærri.
Þökk fyrir ljúfa, hlýja bernskubrosið,
barnlega glaða, ærslafulla róminn,
þýddi hann margt, er falið lá og frosið
fullorðnum hjá og vakti endurhljóminn.
Smáblóm þú varst, er öllum yndi veittir,
angri og nótt í gleðidag þú breytir.
Minningin þín er björt sem blikhrein stjarna,
brosmild og hlý, sem nýfædd morgunsólin.
Svífur þú nú í sveitum engilbarna,
syngjandi, glöð, þið haldið munuð jólin.
Sveinninn, hann lifir, um það skal ei efast
önnur og fegri jólin honum gefast.
Því skal nú kveðja þig með klökkum huga,
þakka og minnast bjartra yndisstunda,
harmana þagga, er hjörtun vilja huga,
hugglaðir bíða ljúfra endurfunda.
Vertu nú sæll, þitt signir lítið leiði
lifandi trú í björtu vonarheiði.
Eitt er víst að Margrét hafði djúpa samkennd með lítilmagnanum. Það sést á þeim ótal ljóðum sem hún orti á lífsleið sinni, Hún var vel menntuð og iðin við að benda á það sem miður hefur farið í samfélagi manna. Margrét gaf sjálf út sínar ljóðabækur, óhikandi og ófeimin. Oft var hún fengin til þess að flytja ljóð og oft birti hún þau í tímaritum. Í bókinni ,,Veröld sem ég vil" 1993 er oft minnst á hana, t.d. kom hún oft fram og flutti ljóðin sín á skemmtunum á vegum KRFÍ. Árið 1939 voru haldin skemmtikvöld á þrijðudögum á vegum KRFÍ sem fengu nafnið Klúbbsfundir. Þar fengu skáldkonur að stíga á svið og flytja efnið sitt.
Margrét hafði gefið út aðra ljóðabók sína ,,Laufvindar blása" árið 1940 þar má finna þessi ljóð eftir hana.
Óskin
Í blómskrýddri brekku eg undi,
þar blikaði silfurtær lind.
Á bárurnar bláu eg starði,
þar blasti við heillandi mynd.
Úr hugarins dulræna djúpi,
sem draumur, sem ókveðið ljóð,
sem þytur í ljósgrænu laufi,
sem ljómi frá nýkveiktri glóð.
svo fæddist hún óskin mín unga
og allur varð heimurinn nýr,
og vonin á vanga mér kyssti,
og vorblærinn klappaði hlýr.
Og blómálfar brostu í hvammi,
í brekkunni sóldöggin hló.
En smáfugl á voldugum vængjum
í viðblámann syngjandi fló.
Á landsfundi KRFÍ 1947 var kosin nefnd sem átti að sjá um útvarpsþátt á vegum Kvenréttindafélags Íslands. Nefndin átti að fjalla um hlutverkaskiptingu í samfélaginu s.s. eins og tryggingamál, vinnumál, stöðuval, barnavernd og refsilög (Veröld sem ég vil. bls. 275). Þar voru einnig fengnar skáldkonur til að flytja frumfluttar sögur og ljóð, Margrét var eina af þeim konum.
Í ljóðabók hennar ,,Í vökulok" 1964 eru þessi orð í formálanum um Margréti.segir m.a. að hinn ,,Ágæti rithöfundur og smekkvís, dr. Guðmundur sál. Finnbogason, landsbókavörður, komst svo að orði um eina af bókum hennar, ,Ljóðin eru hjartaslög, góðrar konu, mildrar og móðurlegrar, sem leitar ljóssins, gleðst fyri því, sem gott er og fagurt, er minningunum trú og finnur innilega til með öðrum." Og dr. Richard Beck segir ,,Skáldonan leiðir oss sér við hönd inn í víða,há heima hugsjóna og fegurðar, langt fyrir utan og ofan lamandi og blindandi dægurþrasið." -
Vonum við svo, að þessu ljóðaúrvali verði vel tekið, eins og fyrri ljóðabókum höfundar, og að íslenzka þjóðin sýni enn sem fyrr að hún ann fögrum og hugljúfum rímuðum ljóðum.
Ég er sammála þessum umsögnum nema bara að þeir skauta alveg framhjá því að ljóðin hennar Margrétar eru full af baráttu og samkennd, hún rýnir í samfélagið og yrkir ljóða á snjallan og framúrskarandi hátt. Höfundur formálans hefur bara ekki fundið þann tón sem Margrét hafði í huga.
Útþrá
Ég vil halda, á höf, eg vil hvergi eiga töf,
eg sé hilla undir sólroðin lönd,
þar sem dagurinn skín, vorsins ljósfagra lín
leggur bjarma á ókunna strönd.
út við hafsbrún eg sá
yfir Ægisdjúp blá
bera eldskin hins heilaga báls,
og hin logheita þrá
ber mig ljósvængjum á,
eg vil lifa - eg skal verða frjáls!
Ó, þú kúgunarmál, ó þú kaupmennsku sál,
ó þú krónunnar sárbeitta vald.
Þú, sem tjóðraðir mig, batzt mig tötranna stig,
þó að tár mín eg biði í gjald.
Eg var vakin með söng
fyrr um vordægrin löng,
þegar vorfuglar tóku til máls.
Eg á söngvarans blóð,
eg á sumarsins ljóð,
eg vil syngja - eg skal verða frjáls!
Ú í holskeflu dans! Hver vill halda til lands,
þó að hvítlöðrið freyði á kinn?
Út í baráttu og söng, þá er leiðin ei löng,
þeim, er lífið gaf óskastein sinn.
Eg á vængjanna þrótt
eg skal vaka í nótt,
finna vorloft um arma og háls.
Gef mér vængina blær,
flyt mig vonarströnd nær,
eg vil vaka -- eg skal verða frjáls!
Eg vil halda á höf, eg vil hvergi eiga töf
eg sé hilla undir sólroðin lönd,
þar sem dagurinn skín, vorsins ljósfagra lín
leggur bjarma á ókunna strönd,
bera höfuðið hátt
teyga heiðlofti blátt,
draga hvítvængja fánann á stöng,
hefja könnunarför,
ýta knerri úr vör
leysa kúgarns fjörta með söng.
Þessi grein er í boðið Hagþenkis.
