SKÁLD.IS

„KOMUM VIÐ EKKI ÖLL ÚR EINHVERJU ÞORPI?“ Viðtal við Steinunni G. Helgadóttur

Ljósmynd: Forlagið

Steinunn Inga heldur áfram að taka viðtöl við skáldkonur. Tiltækið er í boði Hagþenkis. Hér er fimmta viðtalið af sjö sem verða birt á vefnum skáld.is og hvergi annars staðar. Áður hafa þær Elísa Björg, Ragna Sig, Sveinbjörg Sveinbjörnsdóttir og Lilja Magnúsdóttir verið teknar tali.

Að þessu sinni er það Steinunn G. Helgadóttir, sem er spurð spjörunum úr um skáldskap sinn. Bækur hennar, smásagnasöfn, skáldsögur og ljóð, eru allt í senn skemmtilegar, vel skrifaðar, form og sjónarhorn útpælt og persónugallerýið einkar skrautlegt. Viðfangsefnin eru ekki af léttara taginu, s.s. covid19, loftslagsbreytingar, vani og doði, ofbeldi og vanræksla gagnvart börnum og þorpið sem er að hverfa. Steinunn G var til í spjall við Steinunni I og fór ekki með neitt fleipur.

Jæja Steinunn, á heimasíðunni þinni má m.a. sjá fjölbreyttan og róttækan myndlistar- og rithöfundarferil, en hver er Steinunn, hvaðan kemur þú og hvað stendur G-ið fyrir?  

G-ið í nafninu mínu stendur fyrir Guðríður. Skömmu áður en ég var skírð dreymdi mömmu að hún var með afa mínum, Guðjóni, sem þá var látinn, að horfa á sólarupprás eða sólarlag, hún var aldrei viss hvort, en hann vitjaði sem sagt nafns og svoleiðis tekur maður ekki af léttúð. Guðríði var því bætt aftan við Steinunni og ég varð bæði.

Ég kem héðan og þaðan, mamma var ættuð úr Skaftafellsýslu og pabbi úr Skagfirði. Þau voru mjög leitandi og við fjölskyldan fluttum oftar en flestir aðrir sem ég þekki, bjuggum meðal annars í Ytri-Njarðvík, Kópavogi, Álftanesi, Bakkafirði, Reykjavík og Malmö í Svíþjóð. Stundum er ég spurð hvort þetta rótleysi hafi ekki verið erfitt fyrir okkur systurnar en ég held að það hafi bara verið hollt.  Ég man ekki eftir að hafa verið leið í þessum flutningum, fór bara út, skoðaði umhverfið og leitaði uppi næsta bókasafn. Þetta opnaði mig því ég er frekar ómannblendin, ég lærði að lesa salinn, taka eftir fólki og opna munninn ef ekki varð komist hjá því.

Ég var seríudroppout

Heimilisbragurinn var líflegur, foreldrar mínir höfðu sterkar skoðanir, þó þau væru jafnframt með umurðarlyndara fólki, framsóknarmaðurinn pabbi vann um tíma hjá hernum á Keflavíkurflugvelli og mamma var heimaræktaður kommi, eini áskrifandinn að Þjóðviljanum við girðinguna í Njarðvik. Þau voru hlý og blíð og það var mikið um tónlist heima, fátt falið og allskonar rætt (stundum hátt), tilfinningar, pólitík og sögur. Mamma byrjaði að lesa fyrir okkur um leið og við fórum að tala og pabbi sem var bókakall þuldi heilu kaflana úr Njálu og gat farið með Sonatorrek og Einar Ben utanað þegar hann var í stuði. Amma bjó líka hjá okkur í mörg ár, hún átti alls konar skrítið í skápnum sínum (skápnum sem ég á núna), bræður mömmu voru tíðir gestir og útigangsmaðurinn Hemmi gisti hjá okkur þegar kalt var úti. Hans sögur voru sérstakar.

Hvað menntun varðar þá er ég seríudroppout. Ég vann á tímabili í hljómplötuverslunum t.d. Bristol við Strikið í Kaupmannahöfn og eftir að hafa byrjað í Myndlista og handíðaskólanum fór ég í afskaplega sérviskulegan skóla í Gautaborg þar sem við máluðum módel, sömu uppstillinguna í margar vikur og teiknuðum hraðskissur af þessu sama módeli þess á milli.  Að lokum var ég svo í tvö ár í Valand listaháskólanum í Gautaborg hjá prófessor Franco Leidi sem var alveg einstakur kennari og litríkur maður.

Þú hefur masterað margradda sögu og smásagnaformið. Þú notar mörg sjónarhorn, margar sögur eru í gangi sem fléttast saman og þú býrð til söguheim sem gaman er ganga inn í. Persónurnar eru svo raunverulegar og ósköp venjulegar. Þær hafa fengið misgott veganesti, sumar þurft að þola ofbeldi og vanrækslu en glíman snýst um að komast af. Miðað við hvað bækurnar þínar eru frábærar þá hefur þeim ekki verið hampað sem skyldi á vettvangi bókmenntanna. Er það eitthvað sem þú pælir í? Viðtökum og viðurkenningum?

Jú ég pæli sko alveg í viðtökum og viðurkenningum. Vonast til að sem flestir nenni að lesa bækurnar mínar og leiðist ekki á meðan.

Bakgrunnur þinn er í myndlistinni; róttækar innsetningar, ljósmyndir; og þaðan hefur þú færst yfir í að semja ljóð, smásögur og skáldsögur. Hefur þú unnið áfram að myndlist samhliða ritstörfunum?

Í myndlistinni  hef ég iðulega notað orðin sem efnivið, bæði nærveru þeirra og fjarlægð. Ég vann mikið með innsetningar og vídeó, notaði t.d. járnfataskápa úr búningsherbergjum verkamanna sem persónur í leikverkum. Setti einhverntíma upp Beðið eftir Godot þar sem Estragon og Vladimir, þegjandi og tæmdir af orðum og tilgangi voru málaðir að utan með lit sem heitir caput mortum og er næstum húðlitaður (það var mikið vesen að færa þessa skápa á milli sýninga en þeir voru orðnir ansi margir).

Stúlka les upp heimsmet kvenna

Í vídeóverkunum voru líka oft textar og í einu lét ég kornunga stúlku lesa upp heimsmet kvenna úr Heimsmetabók Guinnes, „heimsmet“ sem yfirleitt voru fáranleg og oft niðurlægjandi.

Ég saumaði líka út orð og setningar, t.d. úr mannkynssögunni, slitnar úr samhengi,  afgangar í tímanum eins og rusl.

Það eru mörg ár síðan ég var síðast með sýningu en ég kom að sýningarstjórn í nokkur ár  og er enn að vinna með ljósmyndir.

Já ljósmyndir, tölum um þær á eftir. Nú hefur þú skrifað sjö  skáldverk, þar af tvær ljóðabækur og hluta í listaverkabók. Ég sé í viðtölum við þig að þú ert oft spurð um tengslin við myndlistina og af hverju þú hafir snúið þér að ritstörfum. Viltu segja eitthvað meira um það?

Þú segir t.d í viðtali í Mbl. 21.4.13 „Sem myndlistarmaður skoða ég umhverfið á ákveðinn hátt og ég held að það skili sér í ljóðin. Annars byrjaði ég að skrifa áður en ég sneri mér að myndlistinni. Ætli ég sé ekki alltaf að búa til myndir, hvort sem ég nota til þess orð eða verkfæri.“ Hvað varstu að skrifa áður en þú fórst í myndlistina? Og þú nefnir í viðtalinu að þú eigir mögulega leikrít í skúffunni, eitthvað sem þú vilt segja frá?!

Ég las alltaf mikið og byrjaði ung að skrifa dagbók, stutta texta, orð sem mér fannst merkileg og ljóð, stundum myndskreytti ég þetta og ég held áfram að hringsóla þarna. En ég á bara kaflann í listaverkabókinni um merkiskonuna Kristínu frá Munkaþverá sem fjallar um hana sjálfa, listfræðingurinn Kristín Guðnadóttir er höfundurinn sem skrifar um ferilinn og enn sem komið er fer ágætlega um leikritið í skúffunni.

Myndlistin er alltaf með í för. Þú myndskreytir smásagnasöfnin þín,með ljósmyndunum sem þú tekur sjálf og svo eru súrrealískar teikningar Siggu Bjarkar í covid-bókinni, Hótel Aníta Ekberg. Ljósmyndirnar þínar eru súperrealískar; bílar á kafi í snjó, fiskikar, þvottasnúrur. Þær eru í stíl við sögurnar,  er tilgangurinn draga fram gráan hversdagsleika?

Já, ég er svo glöð að þú kemur inn á ljósmyndirnar í Röddunum og Samfeðra, þær skiptu mig miklu máli og ég vildi hafa þær eins og snjáðar kódakprentanir, pappírseintök upp úr vösum og veskjum. Það er einmitt þetta ferðalag  og andrúmsloft hversdagsleika eða hátíðar í svoleiðis myndum sem stundum týnist í ljósmyndum dagsins.

Ég var að ljúka við að lesa Síðustu daga skeljaskrímslisins. Þú sagðir í viðtali í Kiljunni að sagan væri dystópía sem gerist ca 2040. Persónurnar eru einangraðar á eyjarkrílinu Íslandi, fólkinu fækkar, húsin eru niðurníðslu, loftslagsbreytingar með hækkun yfirborðs sjávar hafa lagt stór svæði í Evrópu í eyði. Smátt og smátt kemst lesandinn að því hvernig ástandið er, veður eru válynd og bryggjan er komin á kaf. Hefur þú áhyggjur af framtíðinni?

Já það er full ástæða til þess. Ég er reyndar kominn á þann aldur að minn hluti af framtíðinni er ekki mjög stór en ég hef áhyggjur vegna þeirra sem koma á eftir.

Þú sagðir líka í Kiljunni að Suðurnes væru akkúrat rétta sögusviðið, af hverju?

Andrúmsloftið á Suðurnesjum er öðru vísi en annarstaðar á Íslandi, hernámsdraugar? Alla vega er landslagið þar sérstakt, bæir og þorp við sjóinn sem virðast hafa gleymst, alþjóðaflugvöllur og leyfar af girðingunni og hliðinu þar sem hermenn voru á verði.

Þessi bók er öðruvísi en hinar bækurnar þínar, það er einn sögumaður í þessari bók, tvíburasystirin Valdís. Hún og systirin Lilja eru andstæður, önnur dökk og hin ljós, önnur í kyrrstöðu, hin hefur losað sig og farið burt. Hvort er betra að fara eða vera?

Lilja hvarf inn í ljósadýrð snekkjunnar, eins og þau sem gengu inn í hamrana í gömlu álfasögunum. Valdís varð eftir í þorpinu sem fljótt á litið var verri kosturinn þó það hafi breyst, en svo valdi hún að fara líka.

Það var soldið erfitt að lesa Skrímslið, það var eins og að villast í þoku þar sem kennileitin eru ógreinileg. Hún er full af sorg og drunga. Var erfitt að skrifa þessa bók?

Já það var erfitt að skrifa þessa bók þó sögusviðið, Valdís og aðrar persónur hafi verið komin. Ekkert okkar veit hvernig framtíðin mun þróast en viðvörunarbjöllurnar eru löngu byrjaðar að hringja. Í bókinni reyni ég að ná fram sinnuleysinu, doðanum og þessari tómlátu uppgjöf með veðurfarinu, þokunni. Það tók á lýsa stöðnuninni, að halda þessum hæga púlsi.

Stöðnun aðalpersónunnar Valdísar er yfirþyrmandi, hún situr föst í vana og viðjum þorpsins. Margar spurningar vakna. Hvert er skeljaskrýmslið, er það hún sjálf, fortíðin holdi klædd, eða náttúran eða eitthvað annað?

Ég er reyndar dáldið veik fyrir skeljum sem eru fyrst og fremst hlífar fyrir viðkvæmar verur en í sögunni hafa þær annað hlutverk.

Skeljaskrímslið var aldrei raunverulegt, aldrei hluti af náttúrunni en samt er það útdautt. Það sem við teljum okkur trú um að sé nauðsynlegt verður kannski fljótlega úrelt og Skeljabarinn var áður Shell-stöðin.

Valdís klæðist líka kjól úr skeljum þegar hún fer sem skeljaskrímslið á grímuball þar sem líf hennar tekur miklum breytingum. Hún fer svo aftur í þennan kjól áður en hún siglir í burtu, kastar honum í sjóinn um leið og hún losar akkerið.

Hver er pælingin með hlutverk hennar sem fornleifafræðings úr framtíðinni sem tínir sýndarsteinvölur úr „stafrænni hlíð“ og af „himneskum nethaugum“? Erum við komin hringinn, farin að skrásetja eins og ritarar fyrri alda sem festu söguna á skinn til að skilja eitthvað eftir? Hún blaðar í annálum og veðurspám, skrifar það niður til varðveislu, er það til að hafa einhvern fasta í tilverunni?

Veraldarvefurinn, eða það sem eftir er af honum er félagsskapur Valdísar sem þráir að skilja eitthvað eftir. Hún safnar kvótum úr símanum og skráir þau. Þau eru upp og ofan, geta verið sönn eða login eða eitthvað frá gerfigreindinni, alla vega geymir hún þessi kvót sem sönnunargögn um eigin tilvist, að einhver hafi verið til og hugsað.

Daglegu veðurlýsingar skrifar hún eftir að hafa fundið  gamla veðurannála í vitanum, veðurlýsingar sem minna á að Ísland er eyja og hefur alltaf verið háð duttlungum náttúrunnar. 

Útlendingarnir eru eftirminnilegir. Þeir birtust út úr frostþokunni, hreiðra um sig í yfirgefnu húsi foreldra Valdísar, rækta garðinn og vappa í fjörunni í leit að æti. Ekki líður á löngu þar til þorpsbúar fara að líta á fólkið sem ógn í tilverunni og það verður ólöglegt að hýsa flóttafólk. Mikilvægt málefni þarna. Er mikilvægara að Við lifum heldur en Þau?

Þetta er spurning sem við viljum ekki svara því við erum svo hrædd. Óttumst svarið.

Þegar kemur að flóttafólki eru fyrstu viðbrögðin að þrengja hringinn og útiloka allt sem er öðru vísi.  Þetta er ekki mér að kenna, það er ekki pláss fyrir fleiri, ég held bara áfram með mitt og læt engan ná augnsambandi.

Viðfangsefni í verkum þínum eru ekki af léttara taginu, s.s. covid19, loftslagsbreytingar, byrði vana og framtaksleysis, ofbeldi og vanræksla gagnvart börnum. Þorpið er oftast sögusvið sagna þinna. Hvað dregur þig að þorpinu og erfiðleikum í lífi fólks? Hvað viltu sýna eða segja lesendum?

Komum við ekki öll úr einhverju þorpi? Þorpið er eins og kórinn í grísku leikritunum. Þar eru raddirnar sem segja söguna, margar í einu og hver ofan aðra, sannar, predikandi, ljúgandi, manipúlerandi og huggandi .

Þú byrjaðir þinn skáldaferil sem ljóðskáld hjá bókaforlaginu Uppheimum. Þú fékkst Ljóðstaf Jóns úr Vör 2011 sem hefur verið góð hvatning? En ljóðabækurnar urðu bara tvær, af hverju ekki fleiri?

Ég veit það ekki alveg, mér finnst alltaf að þær verði fleiri.

Ok, þá bíðum við spennt! Fyrsta útgefna verk þitt er ljóðabókin Kafbátakórinn (2011) sem inniheldur 45 ljóð, líklega frá ýmsum tímum? Þetta er blúsuð ljóðabók, um ástina og lífið, augnablikið er fangað, td. með myndvarpa! Sést vel á ljóðunum að þarna er myndræn sýn á ferð. Kafbátar lúra undir yfirborðinu, eru þeir tákn fyrir undirdjúpin, undirvitundina? Þorpið er strax komið til sögu. Þú ert hátt á sextugsaldri þegar þessi ljóðabók kemur út og enginn byrjendabragur á. Lestu mikið af ljóðum, ólst þú upp við ljóðalestur?

Já mér þykir vænt um ljóð og ég er alin upp við okkar hefðbundna ljóðaarf. En mín fyrsta hugmynd að Kafbátakórnum kom upp í tiltekt. Þegar þessi ljóð voru skrifuð var ég mjög upptekin af því sem ekki er sagt, eða kannski bara hvíslað. Þaðan sem ég kem var allt sagt og stundum kannski of mikið og það sem var undir yfirborðinu vakti forvitni mína. Ég var svo  að fara í gegnum skrifin og henda þegar nokkur af ljóðunum röðuðust  saman sem ég sendi til Uppheima. Þeir tóku mér vel svo ég fór að vinna með þessar hugmyndir sem enduðu í Kafbátakórnum. 

Um þetta leiti sendi ég líka nokkur ljóð í Ljóðstaf Jóns úr Vör þar sem Gerður Kristný og Sigurður Pálsson völdu ljóðið mitt. Þá var þetta orðið alvöru. 

Ást, heitir ljóð úr bókinni sem ég læt fljóta með fyrir þau sem lesa viðtalið, alveg gullfallegt!

Í dögun

læsir hún tönnunum

varlega í

 hlýja hnakka

svefndrukkinna drauma

og leggur þá

einn af öðrum í

veskið sitt.

 

Í rökkrinu

tekur hún draumana

baðar þá

og býr um.

Breiðir yfir

útsaumaða hvíta

sæng og koddinn ilmar

af útiveru.

(23)

Viltu segja eitthvað um ljóðagerðina þína, yrkir þú enn? Af hverju, af hverju ekki?

Ég held áfram að skrifa ljóð, hvað sem um þau verður og sum hafa birst í tímaritum eins og t.d. TMM hér heima.

Svo komu Skuldunautar, ljóðabók í fimm köflum, hver með sínu þema, sínu ferðalagi. Alls 41 stutt ljóð. Titlarnir eru  skráðir aftast, fylgja ekki ljóðunum á blaðsíðunum, er ástæða fyrir því?

Þegar ég var að teikna þessa slóð endaði ég á að taka titlana frá því mér fannst þeir hökta í kliðnum eða framvindunni, þeir höfnuðu því aftast í bókinni. Stundum hef ég séð eftir þessari ákvörðun.

Í Skuldunautum eru áhrifamiklar svipmyndir dregnar upp með knöppum orðum. Komið er við hér og þar í mannkynssögunni og ýmsar vísanir í sögu og bókmenntir ylja lesanda. Geimtíkin Laika kemur við sögu (ég tek alltaf eftir því þegar minningu hennar er haldið á lofti), og skemmtilega myndræn er sýnin á frummanninn Ötzi sem hefur lifað yfir 5000 vor: „einn í ísnum / flís / úr tímalínu / frosin í brúnum / augum“ (13). Bæði maður og tík mæta dauðanum ein og leggja sitt af mörkum til vísindanna, þó ekki af fúsum né frjálsum vilja. Er það pælingin? Hvað binst við bókartitilinn? Skuldum við sjálfum okkur, skuldum við lífinu, dauðanum?

Titillinn vísar til sameiginlegrar arfleifðar okkar sem erum lifandi og líffræðilegra  vísbendinga sem við höfum erft og skiljum sjálf eftir. Þær segja ýmislegt um okkur, hvort sem okkur líkar betur eða verr, þetta er ekki á okkar valdi.  Ég held að fyrst og fremst skuldum við framtíðinni framtíð.

Smásagnasafnið Raddir úr húsi loftskeytamannsins kom út 2016. Frábær bók sem vakti strax góð viðbrögð og hreppti Fjörverðlaunin 2017. Ekki mörg smásagnasöfn sem eru tæplega 300 bls. Minnipokamaðurinn, sumarbústaðaeigandinn, lögreglumaður sem flytur sennilega ekki að heiman, hjónin sem hafa ekki talast við mörg ár, systurnar í sjoppunni sem koma nánast við hverja sögu, héraðslæknirinn situr uppi með lík, þríburamamma fær rödd og önug, karlæg gamalmenni þarf að mata og skeina. Hver og ein persóna fullsköpuð á nokkrum blaðsíðum. Hvar færðu allar þessar hugmyndir? Hvaðan koma þessar óborganlegu persónur? Og sumar lifna við á ný í næstu bók, Samfeðra (2018), af hverju?

Raddir úr húsi lofskeytamannsins var reyndar erfið og það tók langan tíma að skrifa hana. Þetta eru raddir og persónur sem ég hef sankað að mér í gegnum tíðina, sumar á ég alveg sjálf, aðrar hef ég stolist til að geyma og svo eru þessar sem hafa sest að óboðnar í hausnum á mér.

Í byrjun var Samfeðra hluti af þessari bók (sem var þá mikill doðrantur) og það var ekki fyrr en ég tók sögurnar í sundur að Raddirnar gengu upp.

Það er eitthvað raunalegt en ljóðrænt við loftskeytamanninn, þetta er einmanalegt starf þótt það séu bylgjur og víddir í allar áttir og það er úrelt starfsgrein. Hann langar að skilja eitthvað eftir sig, hann er að skrifa skáldsögur en þeim er rænt á óútskýranlegan hátt, þær eru gefnar út og eru eftir aðra. Er þetta martröð hvers rithöfundar?

Það væri sko alla vega mín martröð. Ég held að það hljóti að vera skelfilegt fyrir alla  listamenn, hvaða miðil sem þeir nota að sjá verkið sitt eftir annan höfund.

Í umsögn dómnefndar Fjöruverðlaunanna segir m.a. að Loftskeytamaðurinn „fangi skáldskapinn í tilverunni“ og það má sannarlega taka undir það. Tíminn, sem sögurnar gerast á í báðum smásagnasöfnunum þínum, um og fyrir 1974, býður upp á svo marga möguleika, þá var ekki hægt að græja allt með síma og neti, það þarf að mæta á staðinn og umgangast fólk - eins vandræðalegt og það getur verið. Og sögusviðið er þröngt, þorpið, landsbyggðin. Er þetta nostalgía hjá þér? Eða ertu að kljást við kynslóðabil í þessum sögum? Glíma við formið?

Ég las í viðtali frá 27. mars 2016: „Mér finnst ég vera að varpa ljósi á á ákveðin tímabil í sögu okkar frá því um 1950; ég kveiki ljós á ákveðnum stöðum og tek augnabliksmyndir. Við erum öll að reyna að finna okkar samastað.“ Finnum við einhvern tímann þennan samastað? Er hann í fortíðinni?

Kynslóðabil er svo afstætt og fljótandi og mér finnst atburðir úr nýliðinni fortíð oft forvitnilegir. Þeir  leynast þarna í myrkrinu en stundum kviknar ljós af einhverri ástæðu og atvik, staðir og fólk, sem sagt sögur, koma í ljós. Það getur verið freistandi að leita að samastað í fortíðinni en þeir voru ekki allir öruggir og við eigum ekki heima þar. Við erum bara hér, á einhverjum punkti sem er ekki til milli fortíðar og framtíðar.

Samfeðra (2018) er svo einskonar framhald, smásagnasafn þar sem sögurnar tengjast og vísa sín á á milli og til Loftskeytamannins. Það er mjög skemmtilegt og mikil áskorun að láta annan sögumann segja frá sama efninu frá sinni hlið. Gott dæmi er Jóhannes gamli sem er aukapersóna í Loftskeytamanninum en sögumaður í einni sögu í Samfeðra. Þér tekst alltaf að vekja samúð, jafnvel með ógeðfelldustu persónum. Þú dansar listlega á mörkum húmors og harms í verkum þínum, er það útpælt?

 Harmur er alltaf nálægur í einhverri mynd og húmorinn er vopnið sem við fengum til að þola  hann.

Við andlát móður sinnar kemst Janus að því að hann á jafnaldra hálfsystkini sem hann þekkir ekkert og leggur upp í langferð um landið til að hafa uppi á þeim. Öll búa þau úti á landi, vita ekkert af þessum hálfbróður en hvert þeirra burðast með sínar sorgir, sérvisku og örlög. Stundum er sjónarhornið hjá föðurnum, stundum hjá systkinunum og stundum hjá Janusi. Hann er frekar rolulegur piltur en á þrjóskunni fer hann í þetta ferðalag sem verður hans þroskasaga. Ekkert annað systkinanna hefði getað farið í þessa ferð, nema Hermína? Af hverju Janus, er það af því að hann finnur í lokin samastaðinn og hamingjuna? Mun stjörnuspá Salamons um örlög Janusar rætast?!

Hann Salamon var nú enginn meiriháttar spámaður hahaha.  En nú þegar þú segir það, þá hefði verið gaman að senda Hermínu í þessa ferð. Meira spönk í henni þó Janus reyndist nú bara nokkuð úthaldsgóður. Hann var sá eini sem kynntist föðurnum og það var gott að nota söguhetju eins og hann til að systkinin, sem fá færri síður fýsískt í bókinni, fái að skína. Að mikilu leiti eru það líka þeirra raddir sem skapa hann.

Sagan gerist 1974, af hverju akkúrat þetta ár?

Gamli Janus í Róm horfði í tvær áttir í einu, það gerir Janus í sögunni líka og  kynslóðin sem var varð fullorðin í kringum 1974.

Þetta er árið sem hringvegurinn opnaðist og við gátum keyrt endalaust áfram á Íslandi án þess að þurfa að snúa við. Unglingar voru sendir í sveit til að læra að vinna og finna ræturnar en þeir gátu líka flogið til sólarlanda, drukkið landa, reykt hass, puðað í fiski eða orðið hippar og yfir og allt umkring var tónlistin. Alltaf þessi tónlist.

Hvaða tónlist? Hlustar þú mikið á tónlist?

Það var mikið að gerast í tónlistinni á þessum árum, bæði hér á Íslandi og í útlöndum og það litaði tilveruna hjá þessari kynslóð sem skilgreindi sig gjarnan eftir því hvernig tónlist var helst hlustað á.

Ég hlusta mikið á tónlist og hef alltaf gert en ég hef engan tónlistarbakgrunn – er bara leitandi neytandi.

Ferðalagið í kringum landið er myndrænt; veðrið, sveitin, þjóðvegurinn og þorpin eru hráslagaleg og einhvern veginn svo íslensk. Systkinin öll eru á jaðri samfélagsins á margvíslegan hátt, hafa þau goldið þess að líffræðilegur faðir hefur ekkert hlutast til um tilveru þeirra? Samt eru þau betur sett án hans, amk eins og hann er orðinn á gamals aldri. Hvað ertu að fást við í Samfeðra, er það kynslóðabil, nostalgía, þjóðfélagsbreytingar, fjölskyldutengsl, barnæskan? Mér finnst hver sagan vera annarri betri, t.d fyrsta sagan sem heitir Endir er frábær! Hvernig tilfinning var það að senda þessa bók frá þér og skilja við persónurnar?

Þjóðfélagsbreytingarnar þarna voru stórt og skemmtilegt viðfangsefni og þar sem Raddirnar og Samfeðra voru ein heild í byrjun var auðvelt að skrifa seinni bókina, stundum fannst mér hún skrifa sig sjálf. Það var því bæði gleði og söknuður að senda þetta fólk frá sér, en um leið var ég mjög meðvituð um að næsta bók yrði að vera öðru vísi.

Af hverju varð hún að vera öðruvísi?

Ég hef alltaf verið smeyk við að festast í einhverju formi, hvort sem er í myndlist eða skrifum, að hjakka í sama farinu. Það var kominn tími til að takast á við eitthvað öðru vísi.

Hvernig er vinnulagið hjá þér? Sprettur textinn fram  og stendur síðan óhaggaður eða ertu að pússa og raða og breyta? Skrifar þú alla daga?

Þegar best lætur reyni ég að skrifa að minnsta kosti eitthvað alla daga en það er upp og ofan hvort það tekst. Stundum þoli ég ekki það sem kemur á síðurnar og stundum, þegar ég er í ham, get ég næstum ekki hætt.

Þetta er líka misjafnt eftir bókum. Ljóðin skrifa ég við og við, Raddir úr húsi loftskeytamannsins og Síðustu dagar skeljaskrímslisins voru erfiðar en Sterkasta kona í heimi og sérstaklega Samfeðra voru auðveldari.  Ég á samt alltaf erfitt með að hætta að pússa og breyta. 

Stíllinn þinn er myndrænn og fullur af húmor. T.d. man ég eftir þessari myndhverfingu úr barnaherbergi í Samfeðra: Uppbúin dýna er eins og eyja á gólfinu umkringd fjöruborði af litríkum leikföngum. Og: „Þetta hefur maður upp úr því að leggja sig á daginn, segir sameiginleg rödd okkar pabba inni í höfðinu á mér, þessi rödd sem ég er að reyna að viðra út, en nöldurtónninn loðir við heilann í mér eins og reykingalykt í gömlum gardínum“...  Svo situr í mér mynd af „ráðvilltri kerru“ aftan í bíl! Liggur þú  yfir textanum til að myndmálið gangi upp, eða rennur þetta bara til þín?

Svona myndmál hefur alltaf verið i kringum mig held ég og ligg ekki mikið yfir því. Ég þarf að hafa meira fyrir „rökhugsuninni“, að hlaupa ekki út og suður með persónurnar og yfirfara vandlega. Taka örbylgjuofninn af heimili Salamons 1974 til dæmis.

Það má ekkert klikka þegar farið er svona aftur í tímann. Svo kom út skáldsag, Sterkasta kona í heimi, 2019. Þá var svo stutt frá síðustu bók, hvernig fórstu að þessu?!

Sterkasta kona í heimi er reyndar elsta hugmyndin mín að skáldsögu en í allt annarri mynd og hún þróaðist ekki fyrr en Raddirnar og Samfeðra voru farnar úr hausnum á mér. Bókin varð því öðru vísi en ég hafði hugsað mér og á meðan það var skemmtilegt að fylgja kenjum sögunnar var sárt að skrifa erfiðustu kaflana.

Af hverju var það sárt?

Systkinin eru svo valdalaus.

Þar segir frá systkinunum Gunnhildi og Eiði sem alast upp við ömurlegar heimilisaðstæður. Þau velja hvort um sig sína leið til að takast á við aðskilnað, höfnun og sorg. Sérlega áhrifamikil saga sem fór furðu hljótt fannst mér en er sár og eftirminnileg.  Þegar móðirin deyr eru systkinin eru skilin að. Eiður fer til afa og ömmu, Gunnhildur fer í sveitina.  Þar er „skrítið heimilishald en [hún] bjó með höfðingjum sem spöruðu ekkert nema orðin og blíðuhótin.“ Þar þroskast hún í fálæti og einhvers konar frelsi en fer svo til náms og verður eftirsóttur líksnyrtir, vegna þess að hún vill að allar sögur endi vel. Aftur er skemmtilegur leikur með sjónarhornið í þessari bók, það er drepfyndið þegar hinir framliðnu viðskiptavinir eða aðstandendur þeirra segja sína sögu meðan á snyrtingunni stendur. Minnir aftur á Raddirnar þar sem ein sögupersónan endurfæðist sem hrafn... Eru þau systkinin líka að leita að samastað í tilverunni?

Í upphafi áttu þau bara samastað í hvort öðru en hann var tekinn frá þeim. Eiður fann aldrei neinn annan, alla vega ekki varanlegan, en Gunnhildur var sterkari.

Hvernig notar kona ofurkrafta sína öðru vísi en karl með ofurkrafta? Af hverju er hún ekki að flíka þeim?

Ofurkraftar konu hafa oft í gegnum söguna verið fólgnir í að lifa af við aðstæður sem enginn ætti að þola, en það eru ofurkraftar sem láta lítið yfir sér. Hvað varðar líkamlega yfirburði og ofturkrafta þá held ég að félagslegt umhverfi konu gæti átt erfitt með að þola slíkt, hún yrði bara eitthvert frík. Best að láta ekki á því bera og nota þá bara í neyð því rammar kvenna hafa oftast verið þröngir hvað varðar líkamlegt afl og fyrirferð.

Hvaða pælingu varstu með fyrir formið á þessari bók? Hvaða tilgangi þjóna frásagnir hinna framliðnu fyrir söguna af þeim systkinum?

Saga systkinanna er framrásin, sjálft lífið þar sem tilhlökkun er samofin einhverju sem er yfirvofandi. Það er alltaf þetta spurningarmerki við sjóndeildarhringinn.

Sögurnar af líkunum koma inn í flæðið með jöfnu millibili, þær eru sjálfstæð rými þar sem niðurstaðan, punkturinn, er kominn og það er visst öryggi í því. Þetta getur ekki versnað. Sagan er tilbúin innpökkuð með endi og öllu.

Uppbyggingin á Sterkustu konunni er mjög einföld. Raddir systkinanna til skiptis og líkin með sínar sögur þess á milli.

Smásagnasafnið Hótel Aníta Ekberg kom út hjá Króniku 2020, covid-árið mikla. Af hverju er vísað til tragískrar sögu þessarar sænsku leikkonu sem lengst af bjó á Ítalíu og lék í lélegum myndum?

Hótelið sem við höfundarnir bjuggum á var rétt hjá Trevi brunninum og  skartaði mörgum myndum af Anítu í fullum blóma, meðal annars senan þar sem hún kælir sig í gosbrunninum og horfist í augu við Marcello Mastroianni.  

Sagan gerist í Róm, af hverju valdir þú það sem sögusvið?

Við Helga vorum nýkomnar úr þessari Rómarferð og þetta er borg sem situr í manni, ekki síst á þessum undarlega tíma heimsfaraldurs og óvissu. Sjálf var Róm með alla sína sögu ósnortin af pestinni, henni kom þetta auðvitað ekki við, en það voru fáir ferðamenn þarna, sumar götur næstum auðar og fólk forðaðist hvort annað, sendi bara vandræðaleg bros með augunum yfir grímuna og tveggjametra bilið.

Það er mjög hentugt að hafa allar persónurnar fastar á sama stað, þá sýna þær sínar bestu og verstu hliðar.  Tengir þú við stressaða rithöfundinn í einni sögunni? Verðum við öll tryllt ef netið dettur út?!

Okkur finnst náttúrulegt og eðlilegt að vera í sambandi í rauntíma við fólk þegar okkur sýnst, hvar sem við og viðmælendurinir erum stödd. Það er eiginlega hálf ómerkilegt kraftaverk.

Þið eruð þrjár konur sem eruð skráðar höfundar bókarinnar sem er óvanalegt. Tvær systur (aðalpersónurnar eru líka systur en mjög ólíkar) og myndskreytirinn. Skemmtileg pæling, hvernig kom það til?

Bókin er samvinnuverkefni okkar Helgu S. Helgadóttur og Siggu Bjargar Sigurðardóttur. Sögurnar urðu til eftir að við systurnar komum úr fyrrnefndir Rómarferð í byrjun Covidpestarinnar. Við heimkomuna var okkur umsvifalaust skutlað í sóttkví og við skemmtum okkur með senda hvor annarri sögur og pússa þær. Það kom fljótlega í ljós að svona dramatískt söguumhverfi þarf viðeigandi myndlist til að virka og Sigga Björg sá um þá hlið á sinn einstaka hátt.

Svona samvinnuverkefni eru skemmtileg. En ein pæling sem ég viðra við allar skáldkonur sem ég næ í:  margir kvenrithöfundar byrja seinna á ævinni að skrifa en karlkyns höfundar. Það á við um þig? Hefur þú pælt í hvort bækur kvenna fái öðruvísi  meðhöndlun yfirleitt en bækur karla? Sitja skáldkonur við sama borð og skáld og rithöfundar af öðrum kynjum?

Sjálf var ég lengi upptekin af myndlistinni (og þar var vissulega víða pottur brotinn) en ég vona og held að staða okkar sem skrifa hafi jafnast á undanförnum árum, þó augljóslega gerist þetta ekki sjálfkrafa. Við þurfum að vera vakandi fyrir að allir séu með og haldi áfram að vera með, burtséð frá kyni, uppruna og aldri því það er ekki til neitt sem heitir kyrrstaða í þessum efnum.

Bækurnar þínar sjö eru mjög vel skrifaðar, stílinn er áreynslulaus og lipur, myndmálið frumlegt og fyndið, söguefnin spanna alla flóru mannlegra tilfinninga og vekja áhuga á fólki og samfélagi. Myndskreytingarnar gera sitt til að skapa sérstaka stemningu, í Skrýmslinu eru það annálar, veðurlýsingar og tilvitnanir. Ég sökkti mér ofan í sagnaheim þinn, ég eignaðist fullt af kunningjum! Sumum persónum get ég ekki gleymt. Ertu að skrifa eitthvað núna? Er eitthvað sem þér liggur á hjarta í lokin?

Í augnablikinu er ég að vinna með allskonar.  Leikritið andvarpar í skúffunni og á borðinu eru fyrstu kaflarnir í skáldsögu sem ég hef ekki hugmynd um hvert fer ásamt ljósmyndum, ljóðum  og smásögum, ein þeirra hefur verið birt í TMM og önnur á skemmtilegu netsíðunni stelkur.is.

Og síðast en ekki síst vil ég þakka þér fyrir að hafa gefið þér tíma til að fara svona rækilega ofan skrifin mín. Ég er ekki mikið að skoða bækurnar mínar eftir að þær koma út, er satt að segja smeyk við það en spurningarnar þínar ráku mig til að opna þær aðeins.

Þakka þér Steinunn Guðríður fyrir bækurnar þínar. Þær eru algjör unun!