„FRELSIÐ ER ALDREI MEIRA EN FÓRNFÝSIN“ - viðtal við Benný Sif Ísleifsdóttur
Benný kom með látum inn á ritvöllinn árið 2018 og vakti strax verðskuldaða athygli. Hún hefur skrifað níu bækur á árunum 2018-2026, þar af þrjár barnabækur. Hún hefur hlotið Nýræktarstyrk og íslensku hljóðbókaverðlaunin og var tilnefnd til bókmenntaverðlauna Evrópusambandsins.
Aðalsöguhetjur skáldsagna hennar eru sterkar konur í íslenskum veruleika fyrri tíma sem takast á við sigra og sorgir. Skáldsögurnar eru örlagaríkar og femínískar tíðaranda- og landsbyggðarsögur með skrautlegum persónum og fjörugum söguþræði og njóta mikilla vinsælda. Fjölmargir lesendur þekkja skapstóru skipstjórafrúna Grímu, úr samnefndri bók, léttgeggjaða líffræðinemann Valborgu úr sögunni Djúpið, baráttukonuna Gratíönu Hansdóttur sem þráir að skrifa og miðaldra hárgreiðslukonuna Rósu í Speglahúsinu sem er orðin þreytt á að snúast í kringum uppkomin börn sín. Allt stórskemmtilegar persónur og viðburðaríkar sögur sem hreyfa við lesendum.
Benný féllst á það einn rigningardaginn í Kópavogi í sumar að taka spjall við Steinunni Ingu um höfundarverk sitt. Talið barst fljótt að kvenhetjum, sjávarþorpum og uppvexti, sköpunarferli, viðfangsefnum og viðtökum.Og það er von á nýrri bók í haust, byrjum þar!
Já! Sjötta skáldsagan kemur út í haust og af því að ég var ekki með bók á síðasta ári er ég jafnvel spenntari en vanalega. (Frá því fyrstu bækurnar mínar komu út, árið 2018, hef ég verið með í öllum jólabókaflóðum nema í fyrra.)
Leiðinlegar bækur eins og vondar kökur
Þú ert tiltölulega nýbyrjuð að senda frá þér skáldskap en á honum er enginn byrjendabragur, bækurnar þínar eru völundarsmíð, alveg geirnegldar og gljápússaðar, djúpar og skemmtilegar.
Takk! Það gleður mig sérstaklega að þér finnist bækurnar mínar skemmtilegar. Þó ég leggi ekki beinlínis upp úr því að skrifa skemmtilegar bækur þætti mér verra ef þær þættu leiðinlegar. Leiðinlegar bækur eru eins og vondar kökur, tóm vonbrigði. Hvað hitt varðar – byrjendabraginn sem sagt – þá hygg ég að byrjendabragur sé síður á frumraun þeirra sem hefja rithöfundaferilinn síðar á ævinni. Gæti það ekki verið? Þá er maður búinn að upplifa meira, koma fleiri atvikum í orð, tala meira, lesa meira, byggja upp orðaforða og efla frásagnargáfuna. Skerpa á eigin rödd og gangast við sérkennum. En sem betur fer byrja margir snemma að skrifa, finna röddina sína fyrr.
Mínir hjartastaðir eru utan borgarmarka
Fyrir handritið að fyrstu bók þinni, Grímu (2018), fékkstu Nýræktarstyrk Miðstöðvar íslenskra bókmennta og hljóðbókaverðlaun Storytel. Enda alveg frábær saga um íslenskar sjómannskonur og sjávarþorp, sem verður svo áfram sögusvið og yrkisefni bóka þinna. Ertu úr þorpi, býr þorp í þér?
Það býr þorp í mér. Heldur betur. Ég hvarf úr þorpinu en það ekki úr mér. Ég er uppalin á Eskifirði og bjó þar meira og minna til ársins 2006, þegar við fjölskyldan fluttum í Kópavog, svo smábæir almennt eru mér kærir. Landsbyggðin er mér kær og ég fer mikið út á land, skrepp til dæmis miklu oftar út á land en niður í miðbæ Reykjavíkur. Mínir hjartastaðir eru allir utan borgarmarka og það er meginástæða þess að sögusvið bóka minna eru fyrst og fremst sjávarþorp. Ég þekki þau. Og hvað Grímu varðar þá er ég úr sjómannsfjölskyldu, pabbi var skipstjóri og mamma því sjómannskona, en sagan gerist samt fyrir minn tíma. Það er eitthvað sem veldur því að ég skrifa um tíma sem ég þekki ekki en helst bara um staði sem ég þekki vel.
Mitt fyrsta já
Jólasveinarannsóknin, barnabók, kom út um leið og Gríma (2018). Það er aldeilis flott innkoma í bransann! Höfðu þessar bækur lengi beðið þess hjá þér að koma út?
Ég skrifaði Grímu árið 2016 svo það tók tæp tvö ár að fá hana útgefna. Það er ekki hlaupið að því fyrir óþekktar manneskjur að koma handriti að hjá bókaforlagi og hvort Nýræktarstyrkurinn sem þú nefndir áðan gerði gæfumuninn veit ég ekki en að minnsta kosti liðkaði hann fyrir. Hins vegar, ef handritið að Grímu hefði orðið að bók um leið og ég setti punktinn aftan við, hefði ég aldrei skrifað Jólasveinarannsóknina. Ég skrifaði hana nefnilega meðan ég beið þess að heyra frá útgefendum varðandi Grímu. Þá var ég alveg að missa móðinn en vinkonur mínar bentu mér á að færa á blað sögu sem ég var að segja þeim – sem síðar varð Jólasveinarannsóknin og kom út hjá Bókabeitunni. Hjá Mörtu og Birgittu fékk ég mitt fyrsta já og verð þeim ævinlega þakklát.
Svo kom Álfarannsóknin og Einstakt jólatré. Hversu mikilvægt er að skrifa barnabækur?
Ég hafði frekar hug á að skrifa fyrir fullorðna en börn, en eftir að Jólasveinarannsóknin kom út datt mér í hug að skrifa fleiri bækur um þjóðsagnaverur og Álfarannsóknin kom út árið eftir. Hún seldist hins vegar ekki nógu vel svo sú hugmynd dó eiginlega út. Hvað varðar Einstakt jólatré, þá kom sú saga til mín og lét mig ekki í friði þannig að ég mátti til með að prufa að skrifa fyrir yngstu börnin. Mér þykir mjög vænt um þá bók, boðskapinn og dásamlegu myndirnar hennar Linn Janssen.
Mikilvægi þess að skrifa fyrir börn og lesa fyrir börn, að tala við börn og segja þeim sögur; að líta á börn sem þær skynsemisverur sem þau eru, er forsenda heilbrigðis þeirra og farsældar. Ég geng svo langt að segja að þjóðarhamingja byggist á því að börn geti orðað tilfinningar sínar og hugsanir. Ef börn geta ekki leikið sér að orðum er ólíklegt að þau geti seinna rekið samfélag.
Hugmyndir á lager?
Það telst nokkuð gott að senda frá sér samtals níu bækur frá 2018-2026, þar af er ein að koma út í haust. Vinnur þú hratt eða áttir þú allar þessar hugmyndir á lager þegar skrifin hófust?
Ég veit ekki hvort ég telst vinna hratt en ég á gott með að halda mig að verki. Ég vinn aðeins að einu verki í einu og hef verið á bilinu níu til átján mánuði með hverja skáldsögu. Einhvern veginn hefur eitt verkefni tekið við af öðru hjá mér en án þess, held ég, að ég eigi mér úttroðinn reikning í hugmyndabanka. Hugmyndir flögra og þegar ein hefur verið gripin líða hinar hjá.
Vel tengdur eða frægur
Hvernig gekk að fá fyrstu bókina gefna út?
Til að koma fyrstu bók að hjá útgefanda væri hentugt að vera annað hvort vel tengdur eða frægur. Sem er sumpart skiljanlegt, fólk er líklegra til að kaupa frumraun einhvers sem þeir kannast við eða á þekktan ættingja. Nöfn selja. Ég var algjörlega óþekkt þegar ég byrjaði og það þurfti þrautseigju til að halda áfram, en sem betur fer þraukaði ég og með Nýræktarstyrknum fékk ég góðan byr og seinna með tilnefningu Hansdætra til Evrópsku bókmenntaverðlaunanna (EUPL).
Ég færði mig yfir til Forlagsins árið 2020 og hef verið ánægð þar, sérstaklega með ritstjórann minn Æsu Guðrúnu.
Hvernig hefur gengið síðan? Ertu metsöluhöfundur?
Mér hefur bara gengið vel, sérstaklega sem skáldsagnahöfundur. Bækurnar mínar hafa selst nokkuð vel og átt til að læða sér inn á metsölulista.
Skrifin eru eins og vaktavinna
Hvernig hagar þú skrifunum? Er það vertíð eða samfellt ferli? Hefur þú „sérherbergi“?
Ég skrifa mestmegnis heima hjá mér en hef í tvígang leigt mér borð í skrifstofurými og þá notið þess að vera í kompaníi við aðra, en nú er ég nýlega flutt og þar er ég með sérherbergi fyrir skrifin – með dúndur útsýni! Það er þægilegt að vinna heima en ég má gæta þess að vera ekki of mikið ein (og í náttfötunum). Þegar ég er að vinna að handriti vinn ég flesta daga, lengur eða skemur, og á ýmsum tímum, morgna, yfir daginn eða á kvöldin, en aldrei á nóttunni. Svona þegar ég hugsa um það vinn ég frekar eins og ég sé á vöktum en í dagvinnu, ég á bágt með of mikla rútínu. Ég sest bara niður flesta daga og held áfram með smjörið en brýt daginn upp með göngutúrum eða einhverri hreyfingu, lestri, handavinnu, bakstri, hóa í börnin í mat eða kaffi, mæli mér mót við vinkonur eða annað gott fólk.
Er engin/n að skrifa leikrit eða gera kvikmyndahandrit og sjónvarpsþætti eftir bókunum þínum? Það myndi slá í gegn!
Því miður er enn ekkert að frétta hvað varðar kvikmyndun eða sjónvarpsgerð en Gríma var reyndar sett á svið í Listaháskólanum sem útskriftarverkefni og aldrei að vita nema hún rati aftur á sviðið. Gríma sjálf hefði viljað vera meira í sviðsljósinu.
Vantaði aðallega fyrirmyndir
Gildir um þig eins og margar skáldkonur, voru það skyldustörfin og heimilið sem voru í forgangi áður en þú settist niður til að skrifa?
Aðallega vantaði mig fyrirmyndir. Bókmenntaheimurinn var langt frá mér, bæjarbókasafnið á Eskifirði á efri hæð félagsheimilisins var mín eina snerting við bækur og sú hugmynd að ég gæti orðið rithöfundur kom seint til mín. Mig langaði bara að vera búðarkona og hefði frekar átt von á að munstra mig á bát en að skrifa bók. Mömmu dreymdi um að ég yrði sjónvarpsþula, þá gæti hún séð mig á skjánum. Og raunar hefði það kannski verið snjallt, þá hefði ég verið ,,hún þarna þulan“ þegar ég var að reyna að koma Grímu í útgáfu.
En jú, ég var talsvert bundin af börnum og heimili framan af, við hjónin eigum fimm börn og ég var lengi heimavinnandi en nú er orðið rólegt á bænum, börnin að mestu uppkomin og ég ræð tíma mínum sjálf, get dandalast að vild og til dæmis verið í styttri og lengri tíma austur í Mjóafirði þar sem við höfum hús til umráða. Það er gott að geta brotið upp mynstrið og sitja ekki alltaf við sama skrifborðið.
Vansæl með brostna drauma
Gríma Pálsdóttir, aðalsöguhetja fyrstu skáldsögunnar þinnar er flókin, breysk persóna sem hrífur lesandann með sér því það er aldrei að vita hverju hún tekur upp á næst. Hvatvís og mislynd með stóra drauma, óútreiknanleg og hortug. Hneykslar alla í Fiskiþorpi. Þetta finnst mér svo góð lýsing: „sjómannskona, síhrædd og síkvíðandi. Hann sigldi, hún beið. Hann var óttalaus, hún í eilífri angist”. Það er hægt að skilja beiskju Grímu að vissu marki, hún situr heima með heimilið og uppeldið, vonast til að maðurinn hennar læri að meta hana að verðleikum, uppfylli óskir hennar og drauma. Hin eilífa leit að ást og viðurkenningu? Hún má etv vera grimm við skilningslausan karlinn en ekki við börnin sín. Er hún geðveik? Eða er það stimpillinn sem settur er á konur sem falla ekki inn í normið, láta sér ekki segjast? Heimsmynd hennar hrynur undir lokin en hefur hún fundið hamingjuna í sögulok eða endurtekur sagan sig?
Gríma er eins og ótal konur frá fyrri tíð, velur troðna slóð. Það sem hins vegar skilur á milli hennar og annarra kvenna í Fiskiþorpi er að hún hafði metnað til að fara sína eigin ótroðnu slóð en ekki næga döngun. Framan af sá hún fyrir sér að koma lífi sínu í annan farveg en þann sem beið flestra hinna, en fær svo einhverja tilfinningu fyrir því að hún sé að missa af lestinni og grípur þá til þess ráðs að lokka til sín eiginmannsefni vinkonu sinnar. Það er óþokkabragð, vissulega, en samt sem áður örþrifaráð. Með því að krækja í Maríus sér hún möguleika á að vera fremst meðal jafningja, skipstjórafrú en ekki aðeins sjómannskona.
Gríma er fyrir mér dæmi um vansæla manneskju með brostna drauma. Vansælar manneskjur hafa tilhneigingu til að gera fólkið í kringum sig vansælt, sérstaklega ef undir kraumar mikið skap og stór vonbrigði. Það er auðveldara fyrir hamingjusamar manneskjur að vera góðar manneskjur.
Er ég feit í þessum buxum?
Gríma er meðvituð um útlit sitt og líkamsvöxt og státar af miklum glæsileika. Valborg í skáldsögunni Djúpið (2021) er líka meðvituð um útlitið. En fyrsta setningin í bókinni er negla: „Er ég feit í þessum buxum?“ Valborg upplifir sig sem feita, sveitta og illa lyktandi. Valborg er lík Grímu að því leyti að hún er hrikaleg breysk og gölluð. Öfundsjúk og lævís með laskaða sjálfsmynd. En hennar heitasta ósk er að falla inn í hópinn, eignast vini og vera elskuð, eins og við öll? Hún er nú einu sinni dúx!
Flestir eru meðvitaðir um útlitið og fólk á öllum tímum leggur sig eftir einhverjum staðalímyndum. Gríma er ánægð með eigið útlit en Valborg er óánægð með sitt útlit og útgeislunin er í samræmi við það. Eins og algengt er með þá sem þjást af átröskun er líkamsímyndin ekki aðeins neikvæð heldur sjaldnast í samræmi við raunverulegt útlit og þannig er með Valborgu. Henni finnst hún feit og sér sig í „feitu konunum hans Laxness“ sem henni þykir lýst með niðrandi orðalagi í bókum nóbelskáldsins. Þegar hún svo hittir sýningarstúlkuna Ellen Ellerts sýnist henni sem þar sé kominn holdgervingur fegurðardísanna í bókum skáldsins. Valborg stillir sér og Ellen upp sem andstæðum og vísar í persónugallerí Halldórs Kiljans Laxness til stuðnings þeim mikla mun sem henni finnst vera á þeim stöllum.
Valborg og Ellen eru andstæðupar en munurinn á milli þeirra er hvergi meiri en í augum Valborgar. Valborg öfundar Ellen af útliti hennar og vinsældum en telur sig standa henni framar hvað gáfur varðar, en sé litið til þess hve greind er margskonar er mat Valborgar á gáfnafari þeirra ekki allskostar rétt. Ellen hefur til að mynda sterka samskipta- og félagsgreind og skemmtilega máltilfinningu og er lagin við eldamennsku og bakstur en Valborg horfir á gáfur út frá bóknámi.
Fegurðarstaðlarnir eilífu
Er einhver önnur íslensk skáldsaga til þar sem aðalsögupersóna þjáist af búlímíu? Lýsingarnar á birtingarmynd sjúkdómsins hjá Valborgu eru mjög nákvæmar, er þar mikil rannsóknarvinna eða reynsla á bakvið?
Ég veit ekki til þess að átröskunarsjúkdómar hafi verið til umfjöllunar í hérlendum bókum, en það má þó vel vera. Ég hef lengi haft áhuga á sambandi fólks við mat og þekki einstakling sem hefur barist við lystarstol í nokkra áratugi. Lifað með því öllu heldur. Framan af dúraði á milli en seinna komst á ástand sem hefur varað lengi og felst í einhvers konar leikplani þar sem ákveðnum matartegundum er úthýst varanlega og máltíðir lúta ströngum skilmálum. Allt með það fyrir augum að fitna ekki. Fólk sem er haldið átröskunarsjúkdómum getur ekki sniðgengið mat með sama hætti og alkóhólisti áfengi eða spilafíkill veðmál. Verkefnið er að því leytinu erfiðara, það þarf að hemja matarfíknina en halda samt áfram að neyta matar. Það hlýtur að vera óskaplega erfitt.
Mig langaði þess vegna til að skrifa um átröskun og vekja athygli á því að útlitssamanburður varð ekki til með samfélagsmiðlum. Konur á hverjum tíma hafa reynt að sveigja útlit sitt að þess tíma fegurðarstöðlum og ganga oft býsna langt í þeirri viðleitni. Það gerir Valborg líka þegar hún er skyndilega samvistum við hina fögru Ellen sem fellur eins og flís við rass að þess tíma útlitsviðmiðum. Og ekki bara það, hún sjálf er viðmiðið.
Þetta tvennt, átröskun og einhvers konar ídealútlit var það sem mig langaði að fjalla um og kvenlýsingar Halldórs Laxness bættust í kokteilinn. Þær hafa verið mér hugstæðar.
Í mér var angurværð
Þér lætur vel að lýsa tíðaranda, dvelur þú sjálf mikið í fortíðinni?
Takk fyrir það, já mig hefur með ákveðnum hætti alltaf dreymt um fortíðina og saknað hennar. Eins einkennilegt og það nú er. Ég er yngst af fimm systkinum og fannst alltaf eins og ég hefði misst af mörgu merkilegu. Systkini mín áttu margar sameiginlegar minningar sem hljómuðu vel í endursögn, voru litríkari en minn hversdagur, eða það fannst mér þá, og þegar þau fóru að heiman eitt af öðru magnaðist sú tilfinning. Mér þótti einmanalegt að vera yngst og dreymdi um að eiga systur sem væri í mesta lagi ári yngri en ég.
Ég var samt ekki dramatísk, eða ég held ekki, en það var í mér einhver melankólía, einhver angurværð. Að minnsta kosti saknaði ég margs, ég saknaði pabba sem var á sjó, systkina minna sem voru í skóla og þess að eiga ömmu og afa. Ég var mikið ein með mömmu og leitaði félagsskapar í bókum, allskonar bókum, og fortíðina fann ég til að mynda í Eskju, byggðasögu Eskifjarðar, og Þrautgóðir á raunastund. Það segir kannski eitthvað!
Það er því engin furða að ég hafi fundið mig vel í þjóðfræðinni, en hana lærði ég þegar ég var orðin fertug og fannst sem ég væri komin heim.
Það eru þrjú ljóð í Djúpinu, áttu ljóð í skúffunni? Kemur etv ljóðabók einn góðan veðurdag?
Það er ekki á stefnuskránni, nei, og ég sæki meira í laust mál en bundið. Svo er ég líka mjög margorð, það þjónar ljóðagerð miður vel.
Andstæður ákjósanlegt hreyfiafl
Í bæði Grímu og Djúpinu eru aðalsöguhetjurnar andstæðupör, Gríma (hvikul, fögur, metnaðarfull) og Anna vinkona hennar (jarðbundin, hnellin, heimakær) eru andstæður, svo eru líka þær stöllur Valborg (feit, ljót, gáfuð, dvelur í myrkrinu) og Ellen (grönn, fögur, grunnhyggin, er í ljósinu), stillir þú svona andstæðum upp markvisst, meðvitað?
Ég veit ekki alveg hversu meðvitað það er, ein persóna kallar á aðra svona eins og vatn á blóm. Eða blóm á vatn. Andstæður birtast oft í skáldskap svo sjálfsagt eru þær ákjósanlegt hreyfiafl í sagnagerð. Sögur þurfa framvindu og karakterar þurfa að sýna karakter og kannski draga andstæður betur fram sérkenni skáldsagnapersóna en samstæður.
Er kona aldrei frjáls?
Hansdætur (2020) sló í gegn, aðalpersónan Gratíana rataði beint inni í hjarta lesenda og framhaldssagan líka (Gratíana 2022). Þér lætur vel að segja sögu kvenna, fjalla um kjör þeirra og baráttu fyrir betra líf. Brenna kvenréttindi á þér, saga þeirra og framtíð? Þú dregur skýrt fram hversu aðskildir og ólíkir heimar karla og kvenna eru:
„Karlar eru líka komnir lengra á framabrautinni en konur. Þeir sleppa einhvern veginn auðveldar við allt það sem gerir líf kvenna svo erfitt og leiðigjarnt; þetta sífellda vatnssull og barnastúss sem hvorutveggja kemur til vegna karlanna, á einn eða annan hátt. Það þarf að þvo þvottinn þeirra, elda matinn þeirra, fæða börnin þeirra og vaska fiskinn þeirra. Fyrir svo utan að þeir sleppa við allt þetta neðanmittisvesen sem einlægt er á konum og gerir þær svo heimilisfastar (187).“
Samt lendir Gratíana í nákvæmlega þessu kvenhlutverki sem hún hafði einsett sér að forðast. Er kona aldrei frjáls?
Það að elska skerðir frelsi á ákveðinn hátt. Að bindast manneskju tilfinningaböndum er á sinn hátt álög. Sérstaklega þegar um er að ræða ást á barni. Heilbrigð ást á barni er alltaf verndandi og felur í sér návist. Öll börn þurfa tilsjón og umönnun og það kemur oftast í hlut kvenna að sinna því hlutverki, bæði fyrr og nú. Eins og hefur komið fram er ég alin upp á Eskifirði og þegar ég var að alast upp voru sjómannskonur með stóra barnahópa enn margar. Þær voru mjög bundnar heimilinu og seinna eignaðist ég sjálf fimm börn og var heimavinnandi. Eins og flestir elska ég börn og það að eignast börn breytir framrás lífsins, sumum gæti sýnst lífið stöðvast með því að eignast barn en án barna stöðvast framrás lífsins. Það er áhugaverð mótsögn, sér í lagi í dag þegar barnsfæðingum fer fækkandi. Sem kona hef ég áhuga á lífi kvenna og auðvitað stöðu þeirra og réttindum og þó ég skrifi sögulegar skáldsögur þá eru þær eins og sögulegur skáldskapur á hverjum tíma, í einhverju samtali við ritunartímann. Bæði meðvitað og ómeðvitað.
Gratíana gat ekki séð fyrir að verða bundin yfir barni með þeim hætti sem varð, en lífshlaup hennar tók sannarlega nýja stefnu þegar hún tók Ásdísi að sér. Það er ekki hægt að sjá við öllu, það er ekki einu sinni á færi stefnufastra kjarnakvenna eins og Gratíönu Hansdóttur. Þangað til við þekkjum hjarta okkar þekkjum við okkur ekki, vitum ekki að fyrir suma erum við tilbúin að setjast í aftursætið og láta berast af leið. Frelsið er aldrei meira en fórnfýsin og það býr mikil fórnfýsi í sumum konum.
Er skáldsagan sem kemur út í haust um Gratíönu?
Nei … (og nú stilli ég mig um að segja, því miður!
Forríkir andlegir fátæklingar
Stéttamunur og misskipting eru einnig skýrt dregin fram í sögunni, eru það málefni sem brenna á þér?
Lengi vel (og kannski enn) töldu landsmenn sér trú um að Ísland væri stéttlaust land og mér hefur lengi þótt það áhugavert. Það var alið á þeirri trú þrátt fyrir augljós merki um hið gagnstæða. Í byrjun tuttugustu aldar, á sögutíma Hansdætra, er stéttskipting áberandi og skilin skýr milli þeirra sem koma að utan og þeirra sem alltaf hafa setið á sinni þúfu. Danskir embættismenn og sigldir Íslendingar eru skörinni hærra en þeir sem aldrei hafa yfirgefið heimahagana og betri fjárráð fóru jafnan saman við meiri menntun og einhverja skerpu í vitsmunum eða heimssýn. Þessu er ekki þannig farið í dag, andlegir fátæklingar eru margir hverjir forríkir.
Umhverfi og aðstæður stjórnast að miklu leyti af stéttarstöðu og innan þess ramma sem æskuheimilið og átthagarnir skapa verður manneskjan til. Það er tilefni til endalausra vangaveltna um hvað ef, um tækifæri og fyrirmyndir, troðnar slóðir og ótroðnar. Það eru ólíkar væntingar gerðar til barna í uppvextinum sem hafa áhrif á útkomuna. Það alast ekki allir upp á mennta- og menningarheimilum. – Ekki að það sé ávísun á bestu mögulegu niðurstöðu, margir koðna undan þeim vonum sem til þeirra eru gerðar.
Intersex og merkur langafi
Fleira brennur á þér, í þínum fjölbreyttu viðfangsefnum koma fyrir m.a. búlimía og leynihommi og barn með tvíræð kynfæri auk alkóhólisma, framhjáhalds, sjálfsmorðs o.fl. Ertu með mikilvægan boðskap í huga þegar þú skrifar? Hvaðan koma hugmyndirnar og innblásturinn?
Stundum er eins og það gleymist að ekkert er nýtt undir sólinni. Sögulegur skáldskapur hentar vel til að draga fram í dagsljósið – sólarljósið – allt það sem lá í láginni í gamla daga, var kannski þagað í hel eða eitthvað þaðan af verra. Þau viðfangsefni sem þú telur upp tilheyra til dæmis ekki bara samtímanum, börn með ódæmigerð kyneinkenni hljóta til dæmis alltaf að hafa fæðst. Það segir tölfræðin okkur. Og hvernig var það þá? Eitt af hverjum tvö þúsundum börnum sem fæðast eru með einhver frávik frá dæmigerðum ytri kyneinkennum. Ég man samt ekki eftir að hafa lesið um það í hetjulegum frásögnum af íslenskum ljósmæðrum. Þar koma bara við sögu skjóttir hestar sem stundum missa fótanna, hrakningar í vondum veðrum, bágborin húsakynni og stöku andvana fædd börn en engin börn eins og Ásdís. Með sögu Ásdísar reyni ég að ímynda mér hvernig líf intersex barns gæti hafa verið í upphafi tuttugustu aldar. Vekja mig og aðra til umhugsunar.
Þú nefnir líka búlimíu og það er heldur ekkert nýtt, átveislur mikilmenna byggðust á því að tæma magann til að geta byrjað upp á nýtt að njóta veitinga. Samband holdafars og matarvenja er ekki nýuppgötvað en hvort eftirsóknarvert er að vera grannur eða holdugur sveiflast. Við vorum búnar að ræða útlitsviðmið svo ég fer ekki nánar út í það, en til dæmis hvað varðar drykkju og alkóhólisma þá sér hin fjórtán ára gamla Gratíana enga skaðsemi í áfenginu – öfugt við góðtemplarana. Þvert á móti sýnist henni það gagnlegt og jafnvel nauðsynlegt.
Er ég með mikilvægan boðskap í huga, kannski ekki endilega, en ef mér tekst að hrista upp í viðteknum skoðunum eða setja hluti í óvænt samhengi er ég kát. Ég hef gaman að skrýtnum skoðunum ef þær eru vel fram settar og ég hef gaman að kynlegum kvistum sem því miður fer fækkandi. Okkur hættir öllum til að rekast inn að miðju.
Saga Evlalíu, móður Gratíönu, er kapítuli útaf fyrir sig, um hrösult lífshlaup, ákvarðanir og tilviljanir sem marka líf konu á þessum tíma og etv enn? Á Evlalía fyrirmynd í Sigurlínu Laxness?!
Nei, það er engin sérstök fyrirmynd að Evlalíu en um leið kannski margar. Þær eru ótalmargar konurnar sem hafa fætt börn utan hjónabands og hlotið bágt fyrir, mætt hörku, útskúfun og jafnvel verið drekkt. Evlalía ber höfuðið hátt og lætur ekki beygja sig. Hún er á undan sinni samtíð, komin með þykkan skráp og svolítið hornótt af áralangri baráttu við sterkan mótvind.
Ég hafði eina raunverulega manneskju sem fyrirmynd við skrifin. Það var langa-langafi minn, Jón Ólafsson ritstjóri, sem er einhverskonar fyrirmynd að bæði Gratíönu og Birni Ebeneser. Jón var flugmælskur og fljótur til svara eins og Gratíana og þótti sopinn góður eins og ritstjóranum Birni Ebeneser.
Mávahlátur í uppáhaldi
Gratíana er persóna sem auðvelt er að elska og standa með. Hún ætlar ekki að verða eina og mamma hennar, ógift og útslitin með föðurlaus börn. Við lesturinn hvarflar hugurinn td til Mávahláturs, Sölku Völku og jafnvel til Sigló-bóka Hallgríms Helgasonar og Dalalífs, höfðu þessar skáldsögur áhrif á þig og þína sagnagerð? Hvað lestu helst?
Mávahlátur er ein af mínum uppáhaldsbókum og ég hafði auðvitað bæði lesið Sölku Völku og Dalalíf þegar ég skrifaði Hansdætur. Hins vegar hafði ég ekki lesið Sigló-bækur Hallgríms Helgasonar og reyndar, þegar sú fyrsta þeirra kom út árið 2018, ákvað ég að lesa hana ekki þar sem ég var þá byrjuð að skrifa um hana Gratíönu mína. Ég er kannski ekki dómbær á líkindi milli minna bóka og annarra en ég get þó sagt að mínum bókum hefur þó nokkrum sinnum verið líkt við bækur Kristínar Marju, Guðrúnar frá Lundi og jafnvel Halldórs Laxness. Ég man þó ekki til þess að hafa heyrt okkur Hallgrími líkt saman.
Ég les mest af íslenskum skáldskap, nýjum og eldri, talsvert af ævisögum, sögulegum fróðleik og ekki síst þjóðlegum fróðleik. Ég er ekki alæta á bækur, en ég reyni að fylgjast með íslenskum kollegum og tek stundum syrpur í erlendum bókum, mest norrænum. Heimurinn talar meira til mín eftir því sem hann stendur mér nær. Í rúmi, ekki tíma.
Af hverju kom Djúpið út á undan síðustu bókinni um Gratíönu?!
Það stóð einfaldlega ekki til að það kæmi önnur bók um þær Hansdætur. Sú hugmynd að fylgja Gratíönu eftir fram á fullorðinsár kom til mín seinna, einhvern tímann eftir að ég var byrjuð að skrifa Djúpið.
Spegill ofan við höfðalag
Speglahúsið kom út 2024. Það er ótrúlega flott hugmynd að baki þeirri sögu, þe þrjár konur innan um sömu spegla í sama húsi í afskekktum firði á Austurlandi. Lísa sem liggur lömuð í rúmi sínu, Katrín sem flúði heimilisofbeldi og er orðin ráðskona á bænum og Rósa dóttir hennar. Dramatískt, hugstætt og trúverðugt, eins og sagan byggð sé hreinlega á raunverulegum atburðum.
Ég hef dvalið mikið í Mjóafirði síðan sumarið 2022 og þó ég sé alvön fjörðum kom mér sitthvað á óvart í Mjóafirði. Upp úr því varð til bók. Mig langaði að nota Mjóafjörð sem sögusvið og saga sem mamma sagði mér þegar ég var lítil læddi sér þar inn. Hún átti svo vel heima þar. Það var saga af rúmfastri manneskju sem hafði spegil ofan við höfðalagið á rúminu sínu svo hún gæti séð út um gluggann. Mér hafði alltaf þótt þessi frásögn svo dapurleg, ekki síst vegna þess að utan við húsið var fáfarinn vegur og því sjaldnast nokkur á ferli. Sagan spannst þannig út frá afskekktum firði og spegli ofan við höfðalag. Það er svo misjafnt hver kveikjan er að bók. Kveikjan að Hansdætrum var til dæmis tíminn, upphaf tuttugustu aldar, og blómlegur kaupstaður þess tíma þar sem allt var til alls, en enn ótrúlegur munur á lífsstandard efri og neðri stétta. Í Grímu var kveikjan mín eigin baksaga eða uppruni og í Djúpinu var það átröskunin.
Erum í partýinu miðju
Rósa er á besta aldri, lokar hárgreiðslustofunni sinni og stofnar kaffihús í firðinum. Hún er flott kona, full sjálfstrausts, sterk, fjölhæf og m.a.s. skyggn. Hún er líka andspyrnukona sem rís gegn td hraðanum, neysluhyggjunni og skyldum sem fjölskyldan leggur henni á herðar. Í viðtali á visir.is segist þú fjalla í þessari bók um efni eins og nægjusemi og hæglæti andspænis neyslu- og efnishyggju. Er Rósa málpípa þeirra hugmynda? Finnst þér samtíminn ógnvænlegur?
Þó fortíðin sé mér hugstæð sé ég hana með kostum og göllum, kostum og sérkennum, en ekki í rósrauðum bjarma. Nema kannski að einhverju leyti og þá er varðar þau atriði er mér finnst sem við, sem samfélag eða mannkyn, höfum klúðrað. Heimssögulega er stutt síðan manneskjan stóð upprétt og það er enn styttra síðan hver fjölskyldueining framleiddi allt er til þurfti til að draga fram lífið. Breytingar hafa verið gríðarmiklar síðustu öld og það er ekki alltaf rétt að nefna þær breytingar stórstígar framfarir, að mínu viti. Stærstar áhyggjur hef ég af náttúrunni og sálarheill mannsins og tel ærna ástæðu til. Sem dæmi – af því við töluðum um útlitsdýrkun áðan – þá var manneskjunni aldrei ætlað að sjá sig í spegli. Ef við mættum ásjónu okkar enn í dag bara í vatnsyfirborði værum við kannski öll hamingjusamari. Hver veit. Og í beinu framhaldi af þeirri pælingu þá var manninum aldrei ætlað að sjá sig á mynd. Áður en myndavélar komu til sögunnar mundi enginn nema mamma þín hvernig þú leist út sem barn, augnablik voru ekki varðveitt á hundruðum mynda og minningar lifðu ekki nema í frásögn. Okkur var ekki ætlað að dvelja í fortíðinni, gráta yfir hrukkum, hvað þá að trúa því að útlit gæti verið fasti en ekki ferli. Öll þessi skráning á lífi okkar þar sem augnablik stórra stunda og ómerkilegustu atvika eru varanlega fryst verður að vettvangi stöðugs samanburðar með tilheyrandi efasemdum og óánægju. Og það þarf heilmikla orku og enn fleiri orkuver til að geyma öll þessi ósköp, allar sjálfurnar. Samtíminn er að mörgu leyti frábær en mér finnst stundum eins og við séum í partýinu miðju og kunnum okkur ekki hóf og ætlum alls ekki að hætta leik þá hæst fram fer. Við þurfum að temja okkur nægjusemi og hæglæti. Jörðin er okkar leiksvið, sýningum er sjálfhætt ef brennur undir iljum okkar.
Þú spyrð um Rósu. Rósa er af gamla skólanum og hvorki skilur áherslur í lífi barna sinna né í samtímanum almennt. Hún er alin upp af einstæðri fullorðinni móður og hefur efasemdir um að sókn í það sem henni þykir yfirborðskennt veiti fólki hamingju. Sjálfa hefur hana lengi dreymt um að eiga vináttu einhvers en gefið þann draum upp á bátinn (en kynnist vináttunni óvænt undir lok bókar).
Ekki bara pönnukökur og Ólsen
Rósa reynir eins og Gratíana að komast undan skilgreiningum á hlutverki sínu, td. ömmuhlutverkinu. Hvað finnst þér um það? Ertu amma sjálf?
Ég er enn ekki orðin amma en vonast til að verða það einhvern daginn. Systur mínar eru hins vegar orðnar ömmur og stundum fæ ég að passa þeirra barnabörn, sem eru yndisleg. Hlutverk ömmu og afa hefur breyst töluvert síðustu árin og þau gegna mörg hver stærra hlutverki en áður. Ömmur baka ekki bara pönnukökur og afar spila ekki bara Ólsen heldur sinna sum hver hlutverkum sem foreldrar sáu um áður. Mér hefur þótt áhugavert að fylgjast með konum, sem hafa alið upp sín börn með smávægilegri hjálp frá sínum foreldrum, taka jafnvel mikla ábyrgð á umönnun barnabarna sinna. Rósa er elsk að sínum barnabörnum en sér ástæðu til að hnippa í börn sín, minnka umfang ömmuhlutverksins, bæði vegna þess að hún verður ekki alltaf til staðar en ekki síður vegna þess að henni þykir vera ætlast til of mikils af henni. Þú spurðir áðan, hvenær er kona frjáls? Að minnsta kosti ekki þegar hún hellir sér af fullum þunga í ömmuhlutverkið :) En það getur verið erfitt að draga mörk þegar börnin manns eiga í hlut, jafnvel þó umrædd börn séu orðin fullorðin og eigi sín eigin börn.
Lífið er hægagangur og endurtekning
Húsverk eru fyrirferðarmikil í Speglahúsinu, það er bakað og eldað og borðað, þvegið og skúrað. Það ríkir gnótt, nýtni og hæglæti í sveitinni. Notar þú lýsingar á td matargerð, þvotti (52-53) og heimilisstörfum markvisst til að búa til senur og persónur og skapa stemningu / tíðaranda?
Lífið er að miklu leyti hægagangur og endurtekning og margt af því sem þarf að endurtaka daglega er öðrum ósýnilegt meðan því er sinnt samviskusamlega. Það á sérstaklega við um láglaunastörf almennt og störf kvenna inni á heimilum. Mínar sögur hafa mikið til verið kvennasögur fram til þessa og söguhetjurnar hafa þurft að sinna húsverkum og umönnun. Þess vegna segi ég frá því. Dagleg iðja lýsir best veruleika fólks og verk fólks segja mikið um karakter. Oft er sagt að við séum ekkert nema endurtekningin og það er að mörgu leyti (óþægilega) satt, en hverju lýsa þá undantekningartilvikin? Það sem við við gerum kannski bara einu sinni? Sjálfsagt er það frásagnarverðara og bækur í þeim anda eru frekar knúnar af atburðarás en andrúmslofti, mínar bækur eru sumar hæglátari, kyrrari. En já, sjálfsagt skrifa ég þessar hversdagslegu senur markvisst, spurning þín vekur mig til umhugsunar, en satt best að segja veit ég ekki hvernig hægt væri að lýsa lífi kvennanna í Speglahúsinu öðruvísi en með einmitt því sem gerist í eldhúsinu. Þeim verkum sem þar eru endurtekin og þeim orðum sem sögð eru aftur og aftur.
Ágúst og Erlingur, saga þeirra er merkileg. Þeir hafa líkamlegt atgervi en andlega eiga þeir í basli. Ágúst ber þess merki að hafa þurft að þola ýmislegt í uppvextinum og beitir konur sínar ofbeldi. Erlingur þjáist af sektarkennd síðan hann yfirgaf Lísu og tvíburana eftir slysið. Konurnar komast yfir áföllin, karlarnir ekki, eða hvað?
Helgi þagnarinnar lá yfir svo mörgu í gamla daga en af því að konur kunna að tala og leyfa sér að tala sín á milli eiga þær frekar von um að komast í gegnum sín áföll. Körlum hefur lengi verið ætlað að sýna styrk, vinna sig í gegnum áföllin eða drekka sig í gegnum þau. Það er harðneskjulegt og getur endað með ósköpum.
Sögulokin eru óvænt og sorgleg. Hvernig komu þau til? Var einhver útgáfa af sögunni þar sem Rósa undi sér árum saman til dauðadags í Lísuhúsi eða kom ekkert annað til greina?
Í mínum huga vofði einhvern veginn dimmviðrisský yfir Rósu frá upphafi. Hún er kona sem aldrei hefur verið tilfinningalega náin öðrum einstaklingi og þegar hún greinist með krabbamein bregst hún öðruvísi við en flestir aðrir. Hún ætlar sér ekki að heyja hetjulega baráttu við meinið en finnst mikilvægt að efla börnin sín í foreldrahlutverkinu áður en hún deyr. Því einmitt þótt Rósu finnist að hún eigi ekki í þess konar sambandi við börnin sín að þau muni hjúkra henni í veikindum þá er hún með hugann við þau, vill búa svo um hnútana að afkomendurnir plumi sig án hennar. Sem er kannski æðsta takmark hvers foreldris.
Þér þykja sögulokin sorgleg og sjálfsagt eru þau það að einhverju leyti, en draumur Rósu um tengsl og vinskap rætist.
Ég byrja bara á blaðsíðu eitt
Mér finnst alltaf svo áhugavert hvernig sögur verða til. Sögur þínar eru fjörugar, fjölmennar og persónur skrautlegar, efnið grípandi. Ertu búin að raða öllum persónum og atvikum upp áður en skrifin hefjast? Eða byrjar þú á bls 1? Streymir sagan til þín jafnt og þétt? Endurskrifar þú oft eða stekkur textinn fullskapaður út úr höfði þér?!
Bækurnar hafa orðið til á mismunandi hátt og aðeins Gríma á upphaf sitt í ákveðinni persónu, persónu Grímu. Ákveðið umfjöllunarefni var kveikjan að Djúpinu. Tími og staður kveikjan að Hansdætrum og staður og gömul minning kveikjan að Speglahúsinu. Ég vinn þannig að ég byrja bara á blaðsíðu eitt, ég geri ekki beinagrind og teikna ekkert upp heldur legg bara af stað, leyfi persónum að gera grein fyrir sér og atvikum að henda. Sagan birtist einhvern veginn smám saman og stundum sé ég lengra en fram á næstu síðu eða fram í næsta kafla, en það er meira eins og ég sjái fyrir horn og fikri mig áfram þaðan. Ég endurskrifa oft en sjaldnar efnislega, endurskrifin eru meira lagfæringar á textanum, einhverjar umbætur á orðalagi.
Að sjá kómík í fólki og aðstæðum
Það er mikill húmor í bókunum þínum. Er það mikilvægt í þínum huga?
Það tekur langan tíma að skrifa bók og maður ver miklum tíma með sögupersónum sínum. Það er því kostur að persónurnar séu skemmtilegar eða allavega skemmtilega leiðinlegar, það sé á þeim spaugileg hlið, einhver húmorískur flötur. Þetta er eins og í lífinu sjálfu, spurning um að sjá kómík í fólki og aðstæðum. Mínar aðalsöguhetjur þykja samt ekki allar skemmtilegar, ekki nema Gratíana held ég, mörgum þykir Gríma óþolandi og hvorki Rósa né Valborg eru sprúðlandi af húmor. Mér þykir húmor mikilvægur að einhverju marki en ekki markmið í sjálfu sér, að sjá skoplegar eða kátbroslegar hliðar er frekar spurning um sjónarhorn. Sjálfri finnst mér margt fyndið, oft mjög einfaldir hlutir og ég hef gaman að orðum og fólki sem notar orð á frumlegan hátt.
Annars, þegar ég er að lesa bækur, þá þykir mér ekki nauðsynlegt að þær séu fyndnar eða húmorískar, ekki ef þær eru áhugaverðar, fróðlegar, fallegar eða einlægar. Þær mega líka alveg vera sorglegar en þá les ég þær bara í litlum skömmtum.
Hvað finnst þér um ritstjórn bókaforlaga? Leiðir ritstjórn til þess að allar bækur verða góðar?
Góð ritstjórn eykur að minnsta kosti líkur á bestu mögulegu útkomu en tryggir auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut. Afurðin getur varla tekið efniviðnum fram. Hins vegar gæti skipt máli hvaða nafn er framan á bókinni, viðtökur skapast að einhverju leyti af fyrirframgefnum hugmyndum um höfundinn.
Hvað með viðtökur?
Í umfjöllun bókmenntaþáttarins Kiljunnar kom fram að rýnendur voru ekki hrifnir af Speglahúsinu.Hvað finnst þér um viðtökur bóka þinna? Eru femínískar bækur, um konur eftir konur, teknar alvarlega?
Það er satt, Kiljukonur voru ekki hrifnar af Speglahúsinu og það er óheppilegt þegar sjónvarpsþáttur með slíkt áhorf talar sköpunarverkið niður. Sem betur fer líta þó ekki allir svo á að það sem hratar af vörum Kiljufólks sé algildur sannleikur. Margir lesendur vilja mynda sér sjálfstæða skoðun og ég á orðið dyggan lesendahóp sem gefur sénsinn, treystir sínum smekk betur en smekk álitsgjafa. Það er dýrmætt að eiga sér lesendahóp, það felur í sér velvilja og sömuleiðis skilning á því að það er ólíklegt að allar mínar bækur hitti í mark hjá hverjum og einum. Við sem lesum mikið vitum að þannig er það ekki, okkar uppáhaldshöfundar valda okkur stundum vonbrigðum en við höldum samt með þeim, eigum okkar uppáhaldsbækur í höfundarverkinu (sem eru ekki endilega uppáhaldsbækur annarra). Speglahúsið fann sína lesendur og miðaldra konur sérstaklega tengdu við Rósu, fundu í henni samsvörun. Mæður uppkominna barna eru margar hverjar í svipuðum sporum og Rósa, vilja aðstoða börn sín í foreldrahlutverkinu en samt lifa eigin lífi.
Þú spyrð um virði feminískra bóka, um kvenhetjur og kvenhöfunda, og við sem hrærumst í bókum vitum að karlar eru líklegri til að lesa bækur eftir karla, en konur lesa jafnt kvenhöfunda og karlhöfunda. Konur hafa breiðari sýn og opinskárri áhuga á öllu fólki og öllum hliðum mannlegrar tilveru. Ég á mér samt karlkyns lesendur en heyri minna frá þeim og þeir mættu vera fleiri. Þetta er áskorun!
Hefur þú fengið ritlaun? Hversu mikilvæg eru þau?
Ég hef fengið ritlaun til þriggja mánaða og sex mánaða en stundum ekki neitt. Í fyrra fékk ég engu úthlutað og það voru mér vonbrigði. Það er hvatning í úthlutun, auk þess að vera fjárhagslegur stuðningur í láglaunastarfi.
Hvað næst?
Hvað er næst á döfinni, eftir að bók kemur út í haust?
Ég hef ekki fastákveðið hvað ég skrifa næst en ég hlakka til að fylgja óútkominni bók eftir, lesa upp og hitta lesendur, njóta uppskerunnar áður en ég hendi mér í næsta verkefni.
Muntu skrifa það sem eftir er ævinnar?
Eiginlega veit ég ekki hvað annað ég ætti að gera J
Eitthvað sem þú vilt koma á framfæri eða hefðir viljað vera spurð um?!
Ekkert nema bara að þakka fyrir mig!
Þakka þér kærlega fyrir að að veita okkur lesendum þínum innsýn í höfundarverk þitt, og hugarheim. Og takk fyrir að fá að kynnast hjartfólgnum og hugstæðum söguhetjum þínum örlítið nánar, öðlast skilning á sköpunarferlinu og kynnast sögunni á bak við viðfangsefni þín. Ég get ekki beðið eftir að lesa nýju bókina!
