„MEIRA EN MEÐALFÍFLDIRFSKA“ - Um bernsku Ólafar og frelsisþrá
Bernskuheimilið mitt eftir Ólöfu Sigurðardóttur frá Hlöðum kom loks út á bók í fyrra en frásögnin birtist á sínum tíma í Eimreiðinni árið 1906. Þessi lýsing Ólafar er fyrsta sjálfsævisögulega frásögn íslenskrar konu sem birtist á prenti.
Bókin er lagleg og nett. Greinin telur 44 blaðsíður og við bætist eftirmáli eftir Þórgunni Oddsdóttur, og ítarefni. Bókin kemur út í ritröð Pastel, sem er röð smárita sem geyma ýmis listaverk eftir íslenskt listafólk og höfunda, á vegum menningarhússins Flóru.
Frásögn Ólafar af bernskuheimili hennar veitir afar merkilega innsýn í líf fátæks alþýðufólks um miðja 19. öld. Lýsingin er afar berorð og er ekkert dregið undan enda segir Ólöf sér skylt að „segja satt og rétt frá og fegra hvorki né ófegra sannindin.“ (bls. 7)
„Enginn minsti menningargeisli“
Ólöf fæddist 9. apríl árið 1857 á Vatnsnesi í Húnavatnssýslu og bjuggu þau fjölskyldan í örlitlu koti og svo afskekktu að „enginn minsti menningargeisli hafði áhrif á okkur.“ (bls. 7) Móðir hennar var tvígift og eignaðist 16 börn. Ólöf var næstyngst. Tíu urðu fullorðin og níu þeirra ólust upp á heimilinu.
Ólöf segir svo frá húsakynnum að þau hafi verið „eins og moldarkofarnir okkar geta verstir verið.“ (bls. 8). Baðstofan var óþiljuð og rúmstæðin „torfbálkur með rúmstokki og fótagafli úr fjölum.“ (bls. 8) Þarna var ekkert borð og engin sæti önnur en rúmin. Hillur voru fyrir ofan rúmin en þar stóðu m.a. askarnir sem voru þvegnir tvisvar á ári en annars voru hundarnir látnir „verka“ þá. (bls. 22). Ólöf sá fyrst hnífapör þegar hún var að verða 12 ára gömul og var þá stödd í erfisdrykkju sem prestsfrúin stóð fyrir. (bls. 31)
Læra einhvern „hégómann“
Vinnudagarnir voru langir, „oftast unnið 16-17 tíma af miklu kappi, étið í ógna flýti, annars engin hvíld nema svefninn.“ (bls. 11) Hins vegar var lítið um að vera mestallan veturinn og þá segist Ólöf hafa grátið af leiðindum og „löngun eftir að fá að læra einhvern „hégómann“, sem kallað var.“ (bls. 12)
Krakkarnir lærðu að lesa en ekki að skrifa nema eitthvað örlítið, tllsagnarlaust. Faðir hennar var læs en ekki móðir hennar. Hvorugt var skrifandi. Krakkarnir kunnu þó ósköp af rímum og ýmsum kvæðum og oft bjuggu þau sjálf til vísur, sem þótti nánast jafn sjálfsagt eins og að tala. Ólöf segir það þó hafa verið vesæla ljóðagerð þó að „sum systkinin væru talin laglega hagmælt síðar meir.“ (bls. 36)
Árið 1866, þegar Ólöf er níu ára gömul, fluttist fjölskyldan á aðra jörð, í sömu sveit, og vænkaðist þá hagur þeirra. Þá „leið ekki á löngu áður en við komumst á álíka menningarstig eins og aðrir í kringum okkur, en það stig var að vísu ekki hátt.“ (bls. 44). 19 ára gömul leggur hún síðan „áleiðis út í mannlífið.“ (bls. 44).
Sjálfstæð kona
Ólöf fékk ekki notið sín þessi bernsku- og uppvaxtarár: „Það var ég auminginn, sem var linka, limpía og heimótt, öllum mínum til skapraunar.“ (bls. 17) Hugur hennar stóð ekki til sveitastarfa og var það ekki fyrr en Ólöf fór í vist 19 ára gömul, hjá prestsfrú á Tjörn á Vatnsnesi, að aðrir möguleikar opnuðust. Ólöf fór með hennar stuðningi til Reykjavíkur að nema ljósmóðurfræði árið 1881, 24 ára gömul og fékk síðan styrk til að fara til Kaupmannahafnar í framhaldsnám þar sem hún dvaldi veturinn eftir. Ólöf starfaði síðan um hríð sem ljósmóðir í Reykjavík. Þar kynntist hún fjölda skálda, þ.á.m. Þorsteini Erlingssyni. Þau áttu síðar eftir að standa í miklum bréfaskriftum og er talið að Ólöf hafi fellt til hans ástarhug.
Ólöf endurnýjaði einnig kynni sín við Halldór Guðmundsson, smið úr Hörgárdal, sem hún hafði áður kynnst á Vatnsnesinu. Þau giftu sig árið 1887 þrátt fyrir að Ólöfu væri ekkert um hjónaband gefið og vildi síður binda sig. Trúlega lét Ólöf hagkvæmnina eina ráða því þá var hún orðin heilsulítil og gat lítið sinnt ljósmóðurstarfi sínu. Þau fluttu norður að Hlöðum í Hörgárdal ári síðar.
Það var mikill vinskapur með þeim hjónum og virtist Ólöf líta á Halldór sem fóstra sinn fremur en eiginmann. Þau byggðu því hús sem hafði að geyma sameiginlegt eldhús en höfðu hvort sína stofu þar sem þau sváfu. Auk þess höfðu þau aðskilinn fjárhag.
„Nokkur smákvæði“
Hörgárdalur var ríkur af menningu um þessar mundir og fann Ólöf þar félagsskap við sitt hæfi. Hún hafði engan áhuga á búskap og hversdagslegum hlutum en sótti þess í stað skáldaþing, lagði stund á prjónaskap og hlustaði á tónlist. Þá var hún einnig mikil ræktunarkona.
Árið 1888 kom út fyrri ljóðabók Ólafar, Nokkur smákvæði, og var það fjórða ljóðabókin sem kom út eftir konu á Íslandi. Bókin fékk ágætar viðtökur en trúlega nokkuð fyrirsjáanlegar þegar horft er til þess hvernig skrifað var um verk kvenna á þessum tíma og lengi vel á eftir. Í Fréttum frá Íslandi (1888) segir um kvæðin að þau „þóttu lýsa „töluverðri skáldskapargáfu“, þótt sum væri „smá að efni.““ Í Fjallkonunni (1901) kemur fram að þetta séu „lipurt kveðin ljóðmæli, en málið ekki sem bezt.“
Þegar menningarsenan í Hörgárdal leystist upp sótti Ólöf ýmsa menningarviðburði til Akureyrar og sömuleiðis sóttu mörg skáld hana heim á Hlaðir. Um aldamótin 1900 hellti Ólöf sér einnig í andleg málefni og átti spíritisminn hug hennar allan. Átti hún meira að segja að hafa átt í samskiptum við skáldið Þorstein Erlingsson, að honum látnum.
Seinni ljóðabók Ólafar kom út árið 1913 og nefndist hún líkt og sú fyrri, Nokkur smákvæði. Bókin fékk ágæta dóma og m.a.s. svo að í Eimreiðinni (1914) eru ljóðin sögð standa framar ljóðum Einars Ben þar sem þau hafi þá kosti sem ljóðin hans vantar: „léttleikarnn, þýðleikann, hagmælskuna.“ Þau eru létt og lipur og „auðsjáanlega sprottin af innri þörf, til að stytta sér stundir og lyfta andanum upp úr skammdegismyrkrinu.“
Það hefur verið bent á hvernig hér og víða annars staðar séu einungis dregnir fram kvenlegir þættir í ljóðum Ólafar og alveg verið horft fram hjá uppreisnargjörnum tóni þeirra.[1] Allvíða í ljóðum sínum fjallar Ólöf um heitar tilfinningar og frelsisþrá. Líklega er það þó hvergi jafn bert og í verðlaunasmásögunni Móðir snillingsins.
„Ein hin djarfasta ritsmíð"
Ólöf skrifaði smásögur og ævintýri sem birtust í tímaritum og vann hún verðlaun fyrir smásögu sína Móður snillingsins, árið 1910. Sagan sú fjallar um Geirlaugu, fátæka vinnukonu sem þráir að eignast barn án þess þó að binda sig. Hún gerir með því uppreisn gegn þeim skyldum sem á ungar konur voru lagðar, líkt og kemur fram í sögunni:
Nú er eg 24 ára, komin á giftingaraldur, eins og komist er að orði um kvenfólkið, svo sem eins og það væri eina ákvörðunin, eina markmið lífsins, við séum til þess til orðnar, og nú sé um að gera að grípa rétta aldurstakmarkið og láta þær ekki leika lausum hala lengur. Nei, binda þær, binda þær um aldur og æfi! Hvað þessi hugsun gerir mig æfa!
Geirlaug gerir sér einnig far um að vanda vel valið á föðurnum en er staðráðin í að ala barnið upp ein og láta ekki uppi faðernið.
Þessi saga þótti ansi róttæk. Í Eimreiðinni (1957) segir Steindór Steindórsson það hafa verið „meira en meðalfífldirfska að láta slíka sögu frá sér fara, og það af konu“ og hefur eftir „kunnum bókmenntafræðingi“ að sagan sé meðal hins „frumlegasta skáldskapar, sem fram hafi komið á íslenzku að þeim tíma.“ Steindór klykkir síðan út með þeim orðum að sagan sé „ein hin djarfasta ritsmíð, er birzt hafi þá á Íslandi.“
Kvenréttindi voru Ólöfu hugstæð og hefur Helga Kress bent á að Ólöf hafi ort nokkur kvenréttindaljóð sem hafi þó fæst ratað á prent. Eitt þeirra, „Kvenréttindamálið,“ birtist þó í tímariti undir dulnefni og aftur að henni látinni í Emblu, árið 1949, en það geymir paródíu á orðræðu þeirra kvenna sem töluðu gegn svokölluðu kvenréttindamáli sem var mjög í umræðunni á þessum tíma. Í ljóðinu koma m.a. fram þessar línur:
að ánefna mönnunum sonu.
Árið 1914 buðu reykvískar kvenréttindakonur Ólöfu til Reykjavíkur og var haldið samsæti í Iðnó henni til heiðurs. Sama ár var ákveðið á Alþingi að veita henni skáldalaun sem hún fékk út ævina. Heimsókn Ólafar til Reykjavíkur rataði í blöðin og var t.d. tilkynnt sérstaklega um veru hennar í höfuðstaðnum í Vísi: „Ólöf Sigurðardóttir skáldkona, er stödd hjer í bænum þessa dagana."
„Vont að vera háð“
Þegar eiginmaður Ólafar og fóstri lést, árið 1920, flutti hún til Akureyrar og þaðan til Reyjavíkur fáeinum árum síðar, árið 1924. Hún lést á dvalarheimilinu Grund árið 1933 og hvílir nú í Hólavallagarði en þar hefur verið reistur um hana fallegur minnisvarði.
Ólöf frá Hlöðum var um margt merkileg. Hún skrifaði fyrstu sjálfsævisögulegu frásögn íslenskrar konu, hún var fjórða konan til að senda frá sér ljóðabók og hún sendi frá sér „djarfar ritsmíðir“ aðrar sem hristu upp í samfélaginu. Þá lét Ólöf sér ekki nægja að viðra skoðanir sínar skriflega heldur hagaði hún einnig lífi sínu þannig að hún gæti haldið í frelsi sitt þrátt fyrir að vera gift.
Ólöf var engri lík, hún var djörf og hugrökk. Það er því sérstakt ánægjuefni að það hafi verið búið svona fallega um frásögn hennar af bernskuheimilinu. Vonandi líður ekki á löngu þar til allt hennar höfundarverk verði endurútgefið í fallegu bandi.
Það er ekki úr vegi að enda á einu þekktu ljóði eftir Ólöfu sem birtist í seinni ljóðabók hennar og lýsir svo vel þessari sjálfstæðisbaráttu sem hún háði alla tíð og fyrir okkur sem á eftir komu:
Vont og verst
Vont er að láta leiða sig,
leiða og neyða.
Verra‘ að láta veiða sig,
veiða og meiða.
Vont að vera háð,
verst að lifa‘ af náð.
Gott af vera fleyg og fær
frjáls í hverju spori,
sinnið verður sumar-blær,
sálin full af vori.
(bls. 48)
[1] Auður Aðalsteinsdóttir. (2021). Þvílíkar ófreskjur. Vald og virkni ritdóma á íslensku bókmenntasviði. Sæmundur.
