UM „GRANDE DAME“ THORU FRIÐRIKSSON OG AÐRAR PIPARMEYJAR
Sigríður Kristín Þorgrímsdóttir. Piparmeyjar. Fröken Thora og saga einhleypra kvenna á Íslandi. Reykjavík: Mál og menning 2025, 542 bls.
Eftir lestur á bók Sigríðar Kristínar Þorgrímsdóttur, Piparmeyjar. Fröken Thora og saga einhleypra kvenna á Íslandi, var mér efst í huga furða yfir því að hafa ekki áður vitað neitt um þessa merku konu sem getið er í titlinum og yfir því hversu fljótt fennir yfir sögulega þekkingu. Eitt mest sláandi dæmið um þetta er sú staðreynd að þótt fröken Thora hafi verið hvatamaður að stofnun félagsins Alliance Francaise á Íslandi, gegnt þar starfi ritara „í stjórn strax á öðru starfsári“ og setið „árum saman í stjórn félagsins og [verið] forseti þess árin 1932-1938 og heiðursforseti frá árinu 1939“ þá virðist merkt starf hennar í þágu félagsins „gleymt nokkru eftir lát hennar þegar fjallað er um félagið í blöðum“ (396). Árið 1989 er til dæmis fullyrt í Morgunblaðinu að Hólmfríður Svavarsdóttir sé „önnur konan á eftir Vigdísi Finnbogadóttur“ sem gegnir formennsku í félaginu (396). Þetta endurtekur sig í fleiri fréttum næstu ára, taldir eru upp ýmsir karlar sem koma við sögu félagsins en Thora er að fullu gleymd. Af bókinni má þó ráða að fáir Íslendingar hafi lagt sig eins einarðlega í líma við að útbreiða frönsku og franska menningu á Íslandi en Thora Friðriksson gerði á sinni löngu ævi. Svona getur saga merkra kvenna gleymst á stuttu tímabili og því er gildi bóka á sviði kvennasögu tvímælalaust mikið og ánægjulegt að sjá hversu mikill gangur er á því sviði hér á landi þessi árin.
Thora Fridrikke Fredriksson er fædd 1866, af danskri móður og íslenskum föður, og hún deyr í hárri elli árið 1958, einu ári áður en undirrituð fæðist og einu ári eftir að höfundur bókarinnar fæddist. Þótt ævi hennar skarist þannig örlítið við ævi höfundar er himinn og haf á milli þess samfélags sem Thora lifði og hrærðist í og því sem kynslóð mín og höfundar ólst upp í, svo mikill er munurinn reyndar, að það er með ólíkindum. Þetta er einn af þeim meginþáttum sem bókin dregur skýrt fram, enda eitt af markmiðum Sigríðar Kristínar að draga fram þessa ógnarhröðu sögu breytinga og þróunar á íslensku samfélagi og sér í lagi tilurð Reykjavíkur sem höfuðborgar Íslands.
Fleiri meginþætti mætta draga fram í verkinu – í því er, eins og áður segir, fólgin mikil kvennasaga og hugmyndasaga, auk þess þráðar sem dregin er fram í bókartitli: […] saga einhleypra kvenna á Íslandi. Inn í frásögnina fléttast svo einnig helstu drættir í ævi fleiri einhleypra kvenna en Thoru; Þuru í Garði (1891-1963) og Guðrúnar Borgfjörð (1856-1930) til að mynda. Af þessu má ráða að Sigríður Kristín leitar fanga víða, verkið byggir á umfangsmiklum og áralöngum rannsóknum og er mjög fróðlegt í alla staði. Í þessum mörgu þráðum felst hins vegar einnig helsti veikleiki bókarinnar; þræðir slitna og eru teknir upp síðar og verkið verður all sundurlaust á köflum. Ljóst er að Sigríður Kristín gerir sér vel grein fyrir þessum veikleika og í stuttum inngangskafla, sem hefur yfirskriftina, „Nesti frá höfundi til lesanda“, skrifar hún:
Mér er stundum sagt að ég segi ruglingslega frá og ætla ég ekki að þræta fyrir það. Ég er víst lítið fyrir að segja stuttar, hnitmiðaðar sögur frá a til bé, nei, mínar sögur fara sínar eigin krókóttu leiðir með útúrdúrum og aukaatriðum og listin er að týna samt ekki þræði (sem þó verður æ erfiðara með árunum).Maðurinn minn, hann Þór Hjaltalín, sagnfræðingur eins og ég, segir að ég eigi að útskýra fyrir lesendanum hvað ég ætli að segja honum, hvernig og hvers vegna, það sé hin rétta fræðilega nálgun. Mín innri sagnaglaða persóna vill fara út og suður og blanda sjálfri sér í frásögina (sem er líklega ekki háfræðilegt). Ég viðurkenni þó að viðfangsefni þessarar sögu er ansi margbrotið svo kannski verð ég að skýra aðeins línur áður en lesandinn leggur út í óvissuna. (11)
Af þessari málsgrein má einnig merkja þann persónulega stíl sem höfundur kýs að nota, hún blandar sjálfri sér inn í rannsóknina á mörgum stöðum og það er rétt hjá henni að slíkt telst víst ekki alltaf „háfræðilegt“. Það var reyndar stranglega bannað þegar undirrituð var í háskólanámi á níunda ártug liðinnar aldar og kannski líka þegar Sigríður Kristín lauk meistaraprófi í sagnfræði rétt fyrir síðustu aldamót. Þetta hefur hins vegar breyst mjög, sér í lagi í kjölfar póstmódernískra áherslna sem hafna því að hægt sé að framreiða einhliða „sannleika“ í fræðum; gengið er út frá því að persóna rannsakandans hafi alltaf áhrif á rannsóknarefnið, úrvinnslu þess og túlkun. Í fræðiritum nú á dögum má víða sjá hvernig rannsakandinn gerir grein fyrir sjálfri sér og rannsóknaraðferð sinni og er fátt nema gott um það að segja. Það verður þó að nefna að Sigríður Kristín er stundum full glannaleg hvað þetta snertir, stíllinn verður á stöku stað kæruleysislegur og galsafenginn (það síðarnefnda kann þó að vera tilgangur hennar).
Í áðurnefndum inngangskafla „Nesti frá höfundi til lesanda“ útskýrir Sigríður Kristín nánar efni bókarinnar:
[…] hér verður sjónum beint að einhleypum konum, fæddum á nítjándu öldinni, og það umfjöllunarefni skoðað frá ýmsum hliðum í tíma og rúmi. Ekki hvað síst frá sjónarhóli aðalsöguhetjunnar, reykvískrar stúlku af embættismannastétt, Thoru Friðriksson, fæddir 1966. Saga hennar er áhugaverð fyrir margra hluta sakir. Ég held því ekkert fram að hún sé samnefnari einhleypra aldamóta-1900 kvenna, þar koma aðrir þættir til sögunnar, til dæmis stétt og staða. Engu að síður má læra margt um þann hóp kvenna út frá sögu Thoru.Hér er sem sagt ein aðalpersóna eins og vera ber í góðri sögu, en auðvitað birtast nokkrar aðrar persónur á sviðinu. Öll helstu hlutverkin eru í höndum kvenna sem flestar áttu það sameiginlegt að vera fæddar á nítjándu öldinni og lifðu út ævina ógiftar og barnlausar. Ég segi nokkuð ítarlega frá Thoru með það íhuga að lesandinn kynnist nánar konu sem er fulltrúi þess hóps sem hér er til umfjöllunar. Meginfrásögnin átti að verða vangaveltur um einhleypu konuna en saga Thoru tók æ meira pláss eftir því sem á leið skrifin og þannig er meginsagan orðin tvíþætt og sú upphaflega eiginlega orðin bakgrunnur að sögu Thoru. Kannski var Thora Friðriksson ekkert fyrir það gefin að vera aukapersóna! (11-12).
Aðeins síðar segir: „Saga Thoru er samt ekki „klassísk“ fræðileg ævisaga, þar sem ég flétta ekki saman meginsögunni og ævisögunni, heldur flakka á milli þeirra“ (11). Það er því ljóst að höfundur hefur valið sér þá leið að slíta sundur frásagnarþræðina fremur en að flétta þá alla saman í eina heild. Það má auðvitað virða það val – hver höfundur velur sína eigin aðferðafræði og frásagnartækni – en hins vegar gerir þetta lesendum leiðina erfiðari en ella því þeir eru ekki eins vel inni í söguefninu og höfundur og geta tapað þræði og þurft að fletta aftur á bak og rifja upp sögu aðalpersónunnar til að halda áfram þar sem þráðurinn slitnaði, stundum fyrir nokkrum köflum síðan.
Meginkaflar bókarinnar eru tíu og fylgja ævi Thoru í línulegum tíma. THORA – ÆSKUHEIMILIÐ (19-54) – nefnist sá fyrsti og þeir sem á eftir fylgja bera ártöl sem vísa til mislangra tímabili í ævi Thoru, svo sem: THORA 1887-1888 (63-87), THORA 1893-1897 (193-224) og THORA 1917-1958 (421-471). Hver meginkafli skiptist svo niður í mismarga undirkafla. Það eru í fyrsta lagi kaflar sem varða líf Thoru sjálfrar og eru fyrirsagnir þeirra kafla skáletraðir í efnisyfirliti. Þá eru kaflar sem varða hinar konurnar sem höfundur segir frá, sem og kaflar sem varða stöðu og réttindi kvenna almennt. Fyrirsagnir þeirra kafla eru ekki skáletraðir og er þessi munur á leturgerð greinilega gerður í þeim tilgangi að auðvelda lesanda að átta sig á byggingu bókarinnar.
Líf Thoru Friðriksson er líka mjög kaflaskipt og stóru kaflaskilin verða þegar móðir hennar deyr um sumarið 1911. Þá er Þóra fimmtug og líf hennar tekur stakkaskiptum. Fram að andláti móðurinnar hefur Thora verið stoð hennar og stytta (reyndar foreldranna beggja en faðir hennar dó 1902) og búið á æskuheimilinu við Austurvöll. Hún hefur einnig hugsað um mörg systkinabarna sinna, stjórnað heimilisrekstri, eldað og þrifið, verið fylgdarmær kröfuharðrar móður sinnar og félagsskapur, auk þess að sinna saumaskap, hannyrðum og kennslu. Thora var einhleyp og barnlaus og því þótt sjálfsagt að hún tæki að sér þetta hlutverk. Þegar Leopoldine, móðir hennar deyr, er hún loksins frjáls. Hún selur húsið við Austurvöll, gerir upp arf og getur leyft sér að fara í löng ferðalög – sér í lagi til Frakklands, en frönsk tunga og menning er ástríðufullt áhugamál hennar. Síðar á Thora eftir sinna kennslu, sér í lagi í tungumálum, skrifa kennslurit og fjölda greina í blöð og tímarit. Þá stofnar hún, með vinkonu sinni, vinsæla tískuverslun í Reykjavík sem starfar um árabil. Og hún gerir margt fleira frásagnarvert og kynnist fólki, íslensku og erlendu, sem gaman er að lesa um.
Piparmeyjar er umfangsmikil bók enda telur hún 542 blaðsíður þegar allt er meðtalið, tilvísanir, heimildaskrá og þakkir höfundar. Óhætt er að mæla með bókinni, lesandi verður margs vísari, ekki bara um Thoru Friðriksson heldur fær innsýn inn í líf fjölmargra annarra persóna og fylgist með stórtækum breytingum á íslensku samfélagi. Saga kvenna er í bakgrunninum, kjör „piparmeyjanna“ sér í lagi, og margt smælki fylgir, til að mynda mataruppskriftir sem birtar eru þegar fjallað er um mat og matargerð. Ástæða er til að hæla bókarkápunni sem er skemmtilega hönnuð af Alexöndru Buhl, falleg bleik og á vel við sem kápa á bók um „grande dame" - sem er titill sem höfundur sæmir Thoru undir lok bókar. Á stöku stað rakst ég á villur sem góður yfirlesari hefði átt að sjá, t.d. virðist mér rangt farið með fæðingarár Guðrúnar Borgfjörð, í öllum heimildum er hún sögð fædd 1856 en á bls. 13 er Guðrún sögð fædd 1857. Þá er Torfhildur Hólm sögð fráskilin (bls. 454) en hið rétta er að Torfhildur varð ekkja og missti reyndar mann sinn á eins árs brúðkaupsafmæli þeirra.
Það hvarflaði að mér, eftir að ég hafði lesið bókina til enda, hvort ég ætti að lesa hana aftur í styttri útgáfu, þ.e. lesa aðeins kaflana sem varða ævi Thoru til að fá heildarmyndina betur í kollinn. Ég er viss um að ég á eftir að prófa að gera það síðar því Thora er svo áhugaverð persóna og líf hennar svo fjölbreytt þegar upp er staðið, þótt hún hafi framan af ævi sjálf talið líf sitt tíðindalaust, erfitt, leiðinlegt á köflum og framtíðarhorfur ekki vænlegar – það breyttist svo sannarlega á seinni hluta ævi hennar en Thora lifði lengi, dó líkt og áður sagði, árið 1958, á tíræðisaldri.
Þessi ritdómur er skrifaður fyrir og frumbirtur á Skáld.is með stuðningi Hagþenkis.
