FRÖKEN DÚLLA: FRÓÐLEG PERSÓNULÝSING
Kristín Svava Tómasdóttir. Fröken Dúlla. Ævisaga. Benedikt 2025, 368 bls.
Í íslenskri sögu renna tveir rauðir þræðir í gegnum frásagnir af hernámsárunum, því tímabili sem hefst með komu Breta vorið 1940 og lýkur þegar bandarískir hermenn yfirgáfu landið 1947, tveimur árum eftir stríðslok. Annar söguþráðurinn varðar það hvernig Íslendingar högnuðust á hernáminu og reistu efnahag landsins við eftir hörð kreppuár. Hinn fjallar hins vegar um „siðferðislegt fall“ íslenskra kvenna sem áttu samneyti við setuliðsmenn. Fyrri frásögnin er saga uppgangs og sigra en sú síðarnefnda er saga niðurlægingar og fordæmingar. Þó að ýmsum væri illa við brask og bretavinnu komst sú fordæming ekki í hálfkvisti við lætin í kringum umgengni íslenskra kvenna við hermenn – samtímaumræða um þau mál einkennist af því sem fræðimenn hafa síðan skilgreint sem „siðfár“ (e. moral panic) sem getur farið af stað þegar ákveðinn hópur er skilgreindur sem ógn við félagsleg gildi og hagsmuni almennings. Einnig mætti tala um múgæsingu í þessu sambandi og minna á nornaofsóknir fyrri alda. Á síðustu þremur áratugum eða svo hefur þó orðið mikil breyting á viðhorfum hvað varðar hið svokallaða „ástand“ og óhætt að fullyrða að áhrif femínískrar nálgunar fræðimanna skipti þar sköpum.
Þegar opinber umræða um „ástandið“ á fimmta og sjötta áratugnum er greind kemur í ljós að allri siðferðislegri ábyrgð var varpað á íslenskar konur og málum gjarnan stillt upp þannig að hér væru á ferðinni svik við íslenskt þjóðerni og sjálfstæði landsins. Það var líkami kvenna sem var í brennidepli, sem og réttur þeirra til að taka eigin ákvarðanir um líf sitt – ekki síst kynlíf. Á hernámið var litið sem atlögu að sjálfstæði landsins, erlend áhrif voru fordæmd og þau þóttu myndbirtast í samförum íslenskra kvenna og erlendra hermanna sem leitt gátu til barneigna og spillingar á hinu hreina íslenska blóði.
Í samtíma-sagnfræðirannsóknum hefur hjúkrunar- og lögreglukonan Jóhanna Knudsen, sem kölluð var Dúlla af sínum nánustu, risið upp sem einn helsti fulltrúi þessara viðhorfa. Jóhanna fór fyrir „Ungmennaeftirliti lögreglunnar“ af nokkru offorsi og kerfisbundnu ofbeldi gagnvart unglingsstúlkum – sem fólst meðal annars í senda þær í læknisskoðun í þeim tilgangi að kanna hvort meyjarhaft þeirra væri rofið. Nokkrar voru fjarlægðar af heimilum sínum og sendar í sveit eða á vistheimili utan Reykjavíkur. Þessi saga er nú orðið nokkuð þekkt, enda hafa komið út margar bækur (fræðibækur, viðtalsbækur, skáldsögur) og fjöldi fræðigreina, auk þess sem framleiddir hafa verið útvarps- og sjónvarpsþættir um málið. Í flestum tilvikum er persóna Jóhönnu Knudsen dregin fremur dökkum dráttum og framganga hennar hefur vakið furðu og fordæmingu. Kristín Svava Tómasdóttir skrifar framarlega í bók sinni, Fröken Dúllu:
Flestir virðast sammála um að framganga Jóhönnu hafi verið ofsafengin, jafnvel sjúkleg. Smám saman hefur hún orðið eins konar táknmynd þess siðferðilega tvískinnungs og persónuofsókna sem nú er almennt álitið að hafi einkennt viðbrögðin við ástandinu og er jafnvel nefnd til sögunnar sem versti Íslendingurinn, íslenski skúrkurinn. (18)
Það er einkar vel til fundið hjá Kristínu Svövu að leggjast í rannsóknir á lífshlaupi þessarar umtöluðu konu til að reyna að komast að því hvað mótaði hana og hver hún var. Snemma í bókinni spyr hún: „Hvernig varð þessi óþekkta hjúkrunarkona, sem hafði lítið sem ekkert látið til sín taka á opinberum vettvangi, slík lykilmanneskja í aðgerðum ríkisvaldsins vegna ástandsmálanna? Og hvað stýrði gjörðum hennar?“ (18).
Þetta eru spurningarnar sem Kristín Svava leggur af stað með í þeim rannsóknum sem skiluðu af sér bókinni Fröken Dúlla. Ævisaga. Bókinni er skipt upp sjö meginhluta. Fyrsti og síðasti hlutinn bera báðir yfirskriftina „Sögupersónan“ og með því er vísað til þeirrar myndar af Jóhönnu Knudsen sem hér hefur verið rædd og hefur fest sig í sessi í íslenskri sögu; af miskunnarlausu grýlunni sem ofsótti unglingsstúlkur. Kaflarnir fimm þarna á milli fylgja hins vegar lífshlaupi Jóhönnu í línulegum tíma og vísa til æviskeiða og atvinnu. Þeir nefnast: Barnið, Reykjavíkurstúlkan, Hjúkrunarkonan, Lögreglukonan og Ritstjórinn. Í þessum köflum er dregin upp fjölbreytileg mynd af lífshlaupi konu sem kemur úr samheldinni borgaralegri fjölskyldu sem aðhylltist íhaldsöm gildi í aðra röndina, svo sem þjóðernisstefnu, en var óvenju framsækin á öðrum sviðum, t.d. á sviði menningar. Í gegnum frásögn Kristínar Svövu um menntaferil, atvinnu og samskipti Jóhönnu við annað fólk allt frá snemm-fullorðinsárum, teiknast upp ákveðnir þræðir í persónulýsingu hennar sem kunnu að skýra framgöngu hennar í ástandsmálunum – a.m.k. að hluta til.
Í fyrsta hluta bókarinnar, þeim fyrri sem kallast „Sögupersónan“, sviðsetur Kristín Svava einn af njósna-leiðöngrum Jóhönnu, þegar hún veitir eftirför bílum sem eru á leið frá Reykjavík með ungar konur á hermannaball í Njarðvík í desember 1944. Hún lætur lögregluna á Suðurnesjum sækja eina stúlku sem er undir lögaldri inn á ballið og önnur, sem náð hefur lögaldri, fær far með Jóhönnu og fylgdarmanni hennar í bæinn að ballinu loknu. Jóhanna hlustar á samræður þeirra, sem henni finnast léttúðugar, „ekki síst blygðunarlaus áhugi stelpnanna á hermönnum og skemmtunum þeirra“ (11). Um þetta skrifar hún síðan ítarlega skýrslu daginn eftir og hefur þungar áhyggjur af því að íslenskar stúlkur séu „í sístækkandi hópum“ á leiðinni að sökkva „út í ómenningarfen“ og munu „ef til vill taka jafnframt með sjer alla von um frelsi og framtíð þessarar þjóðar“ (12).
Í kjölfar þessarar sviðsetningar stígur Kristín Svava fram í eigin persónu sem rannsakandi og bókarhöfundur og upplýsir að hún hafi kynnt sér hvað varð um þessar tvær tilteknu stúlkur sem sóttu ballið og sátu í bíl með Jóhönnu í bæinni. Hún hefur meðal annars lesið minningargreinar um konurnar, sem báðar lifðu fram á tuttugustu og fyrstu öld. Kristín Svava skrifar:
„Þær virðast hvor um sig hafa glímt við ýmislegt í lífinu en ekki sokkið í neitt sérstakt ómenningarfen, hvað þá tekið með sér alla von um framtíð og frelsi íslensku þjóðarinnar.“ (13)
Í þessum upphafsköflum kemur bæði aðferðafræði og stíll Kristínar Svövu vel fram. Hún segir skemmtilega frá, textinn rennur vel og er léttháðskur á köflum og það er ljóst að Kristínu Svövu lætur mjög vel að skrifa þannig að athygli lesandans er fönguð frá fyrstu síðu. Þá gerir hún vel grein fyrir heimildum sínum og lesandi fær góða innsýn inn í vinnu fræðikonu sem nýtur þess í botn að grúska í skjölum og byggja upp frásögn sína af fagmennsku og augljósum hæfileikum. Með því að nota fyrstu persónu – gera sjálfa sig sýnilega í textanum – afneitar hún einnig þeirri gömlu og úreltu kröfu að fræðimaðurinn eigi að fela sig og láta bara heimildirnar tala, líkt og hægt sé að framreiða hlutlausan „sannleika“ án persónulegrar túlkunar – en slíkt viðhorf var lengi vel ráðandi í háskólasamfélaginu og margir aðhyllast það reyndar enn.
Kristínu Svövu tekst ágætlega að varpa ljósi á spurninguna um það hvernig Jóhanna Knudsen varð slík lykilmanneskja í aðgerðum ríkisvaldsins vegna ástandsmálanna og raun ber vitni. Það gerir hún með því að rekja lífshlaup Jóhönnu, allt frá því að hún fæddist haustið 1897 í Papósi í Lóni á Suðausturhorni landsins, þar til að hún lést í Reykjavík fyrir aldur fram snemma hausts árið 1950. Hér verður sú saga ekki rakin enda þarf hver lesandi að beita eigin hyggjuviti og ályktunarhæfni við túlkun á þeim upplýsingum sem höfundur ber á borð í frásögn sinni. Ég árétta bara að Kristínu Svövu tekst einstaklega vel að byggja upp trúverðuga mynd af Jóhönnu, um leið og hún dregur upp fróðlega mynd af íslensku samfélagi, sér í lagi af viðhorfum til kvenna í stéttskiptu reykvísku samfélagi á fyrri hluta tuttugustu aldar. Myndin sem teiknast upp af Jóhönnu – eða fröken Dúllu – er flókin og höfundur hrapar aldrei að ályktunum heldur býður lesanda að lesa í gögnin með sér og draga eigin ályktanir.
