„AÐ VERA MEÐ BÓK Í HÖFÐINU“ – VIÐTAL VIÐ RÖGNU SIGURÐARDÓTTUR
Ragna Sigurðardóttir (f. 1962) er menntaður myndlistarmaður, gagnrýnandi, þýðandi og rithöfundur. Fyrsta bók hennar Stefnumót (smásögur) út 1987. Síðan kom Fallegri en flugeldar 1989 sem er ljóðabók og 27 herbergi (1991) sem fjallar á frumlegan og myndrænan hátt um opinber og einkaleg rými.
Fyrsta skáldsaga Rögnu, Borg, kom út árið 1993 og var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Á næstu árum komu út skáldsögurnar Skot og Strengir en á þessari stundu eru skáldsögur Rögnu orðnar átta auk smásagnasafnsins Vetrargulrætur.
Í verkum sínum fæst Ragna m.a. við ástina, náttúruna, sköpunarþrána, fjarlægð milli fólks, tímann og arf kynslóðanna, samskipti og samtíma, ofbeldi, valdabaráttu kynjanna og straumar og stefnur í myndlist koma oft við sögu. Þannig kemur Ragna skapandi og litrík inn á bókmenntasviðið.
Steinunn Inga tók Rögnu tali og margt bar á góma.
Til hamingju með ritlaunin sem þú fékkst úthlutað verðskuldað fyrir 2026! Ertu með nýja skáldsögu í pípunum?
Ég er ótrúlega þakklát fyrir að hafa fengið ritlaun sem gera mér kleift að starfa við sköpun. Að skapa er eitthvað það mest eflandi og gefandi sem til er, í hvaða formi sem það birtist, hvort sem það er í daglega lífinu eða sem atvinna.
Ég er nú að vinna að verki sem samanstendur af þremur til fjórum löngum smásögum. Sögusviðið er Álftanes eins og nýjustu bók minni Útreiðartúrnum en nú er ég að skoða raunverulegar persónur, sem eru þó ekki beinlínis aðalpersónur heldur eru séðar frá sjónarhóli skáldaðra persóna og tengjast þeim. Fyrir mér, eins og áreiðanlega flestum höfundum, kallar hver ný bók á sína eigin byggingu. Hér hefur hver saga ákveðið þema og andrúmsloft sem mig langar til þess að leyfa að verða til og lifa.
BEST AÐ VINNA JAFNT OG ÞÉTT
Frá aldamótunum 2000 liðu 9 ár þar til kom út bók eftir þig. Þú segist í viðtali 2011 hafa tekið þá ákvörðun þá að einbeita þér enn frekar að skrifum: „Ég var að velta fyrir mér fræðimennsku, enda hef ég verið í listfræðinámi með hléum. En ég tók svo þessa ákvörðun og sit við skriftir á hverjum degi. Annars verður ekki til bók.“ Eru vinnuaðferðir þínar ennþá þannig? Er eitthvað sem þú vilt deila með lesendum um vinnulag og sjálfsaga?!
Árin frá aldamótum til 2009 mörkuðust af barnauppeldi og tekjuöflun samhliða því. Ég byrjaði að skrifa myndlistargagnrýni á þessum tíma en umfjöllun um myndlist og listir almennt var mun meiri fyrir hrun. Öll sú umfjöllun dróst gríðarlega saman eftir 2009, þegar fjölmiðlar hættu að útvista henni og fengu þess í stað eigin fastráðna blaðamenn til þess að sinna menningarumfjöllun. Á þessum árum var ég enn með fætur í báðum heimum, myndlistinni og bókmenntunum, en ég hef ekki sýnt myndlist síðan árið 2002.
Á þessum árum setti ég líka dætur mínar fæddar 1997 og 2003 sem og heimilið í forgang samhliða myndlistargagnrýni og þýðingum og ég var því lengi með Hið fullkomna landslag í smíðum. Þegar viðtalið sem þú vitnar í var tekið fann ég að ég var að dreifa kröftum mínum of mikið og ákvað að einbeita mér að skrifum. Ekki löngu seinna hætti ég að skrifa myndlistargagnrýni og hef eiginlega ekki gert síðan fyrir utan haustið 2025 þegar ég skrifaði um myndlist fyrir Víðsjá á Rás eitt. Myndlist og myndlistarheimurinn eiga alltaf ítök í mér. Ég finn líka mikinn samhljóm þarna á milli, sköpun hefur sín lögmál sem eru óháð þeim miðli sem unnið er í. Varðandi sjálfsaga og vinnubrögð held ég að hver og einn finni sína leið í þeim efnum. Sjálfri finnst mér best að vinna jafnt og þétt og skrifa að morgni dags og fram eftir degi.
Hvort kýstu einveru eða samflot?
Mér finnst mjög gaman að fara út og hitta fólk og að eiga gott spjall við góðar vinkonur en hef mikla þörf fyrir að hlaða batteríin í einrúmi þess á milli. Hvað skrifin varðar hef verið svo heppin að starfa með frábærum ritstjórum, mæðgunum Silju Aðalsteinsdóttur og Sigþrúði Gunnarsdóttur sem ég er sérstaklega þakklát og nú síðast Sigríði Ástu Árnadóttur, hjá Forlaginu. Það er samvinna sem ég met mjög mikils.
SJÓNRÆNN OG LISTRÆNN STRENGUR Í FJÖLSKYLDUNNI
Hvað varð til þess að þú fórst að skrifa til að byrja með?
Í mínu uppeldi lagði mamma, Anna María Þórisdóttir, skáldkona og þýðandi, áherslu á listir og menningu. Við fórum að skoða myndlistarsýningar og ég las mjög mikið eins og mörg gerðu þá. Mér fannst gaman að teikna og var almennt hvött til sköpunar og fór á myndlistarnámskeið þegar ég var unglingur. Pabbi, Sigurður Sigfússon verkfræðingur var áhugamaður um ljósmyndun og margar fallegar ljósmyndir til eftir hann. Bróðir hans Nikulás starfaði sem læknir en var fær og vinsæll vatnslitamálari í tómstundum. Það er sjónrænn og listrænn strengur í föðurfjölskyldunni og með aldrinum finn ég betur hvað ég hef fengið mikið frá foreldrum mínum og fyrri kynslóðum.
Heima var sjálfsagt að mamma sæti og pikkaði við ritvélina, hún var með skrifborð í stofunni. Hún var mjög ritfær, skrifaði ljóð og birti í blöðum og tímaritum og skrifaði pistla fyrir Lesbókina um daglegt líf. Einnig var hún virkur þýðandi og þýddi meðal annars smásögur fyrir Ríkisútvarpið, Lesbókina og fyrir tímarit. Þetta gerði það að verkum að mér fannst sjálfsagt að skrif og sköpun væru hluti af daglegu lífi. Það var bara eitthvað sem fólk gerði og þurfti ekki að vera þekktur rithöfundur eða listamaður til þess.
Ég vildi fara í listaskóla og fór til Suður-Frakklands eftir útskrift úr MR árið 1982 þar sem ég lærði fyrst frönsku fyrir útlendinga og var síðan einn vetur við myndlistardeild háskólans í Aix-en-Provence. Námið hentaði mér ekki og ég fór aftur heim en ári síðar hóf ég myndlistarnám við Myndlista-og handíðaskólann sem nú er Listaháskólinn. Þar fór ég í nýlistadeild og lærði fyrst og fremst að skapa, vinna verk frá grunni, setja þau fram og standa með þeim. Eftir það fór ég til Hollands í Jan van Eyck Akademie í meistaranám.
Þetta var á níunda áratugnum og í myndlistinni var hugmyndalistin sem kom fram um 1970 enn í hávegum höfð. Málverkið var afskrifað sem dautt og á alþjóðavettvangi var nokkuð um að myndlistarmenn ynnu með texta. Ég bar mikla virðingu fyrir verkum bandaríska listamannsins Josephs Kosuth sem vann mikið með texta og hreifst líka af textum þeirra Jennyar Holzer og Barböru Kruger, Rússans Ilya Kabakov og seinna meðal annars af verkum Belgans Marcels Broodthaers, svo einhver séu nefnd.
Það var því sjálfsagt fyrir mér að skrifa texta innan myndlistar sem þá þegar orðin það fag innan listarinnar sem rúmaði öll hin: kvikmyndir, hljóð, tónlist, gjörninga, texta, sögur og ljóð, frelsi sem myndlistin býður enn í dag. Fyrir mig sem listamann og rithöfund voru þessar hræringar mikilvægar og gerðu mig meðvitaða um það form sem ég valdi textum mínum. Ég málaði texta á veggi, skrifaði með stráum á veggi, stráði sandi á gólf og fleira og setti saman texta og myndir, á sýningum og í bókarformi.
Þannig byrjuðu mín skrif innan myndlistarinnar en mín fyrsta bók, örsögurnar Stefnumót sem ég gaf út í sjálfsútgáfu eins og þá tíðkaðist var unnin sem verkefni í bókargerð í Myndlistar-og handíðaskólanum hér heima. Að auki hafði ég líka á þessum tíma kynni af íslenska súrrealistahópnum Medúsu sem lagði mikla áherslu á frelsi í og til sköpunar. Þeim fannst sjálfsagt að leggja fyrir sig sköpun og skrif. Þannig að ætli það hafi ekki verið hugmyndalistin, súrrealisminn og mamma sem urðu til þess að ég fór að skrifa. Ásamt einhverri blöndu af hrifnæmi og tjáningarþörf.
FJARLÆGÐ, NÁND, SAMSKIPTI?
Skáldsagan Borg kom út 1993, mjög áhugaverð bók. Byrjar þú þá strax að fást við fjarlægðina milli fólks?
Ég velti þessari spurningu um fjarlægðina milli fólks sem viðfangsefni í skrifum mínum fyrir mér. Því sjálf hef ég frekar skilgreint það þannig að samskipti milli fólks væru mitt viðfangsefni.
Mér kemur einna helst til hugar að þetta sé eitthvað sálfræðilegt. Að einhverra hluta vegna hafi ég sem manneskja vanist því að reyna að leysa sjálf úr mínum málum. Og að þetta smitist á einhvern hátt yfir í mínar persónur án þess að ég átti mig á því. Ég held að höfundar afhjúpi sig oft einhvern veginn óvart. Ekki að ég hafi neitt á móti því. Sem barn og langt fram á fullorðinsár var ég frekar feimin, lokuð og óörugg. Ég hef enga sérstaka skýringu á ástæðu þess. Eflaust var það persónugerð mín og síðan voru foreldrar mínir fædd um 1930 og uppeldi þeirra tók mið af því. Það þótti mikill kostur að vera stillt og prúð og ekki vera með neina vitleysu eða hamagang. Seinna upplifði ég það að ég var lengi í aðstæðum þar sem mér fannst ekki vera rými fyrir tilfinningar mínar og rödd mín ekki heyrast. Það er erfitt að segja hvað og hvernig aðstæður hafa áhrif á mann sem manneskju en þetta er eitt af því sem mér finnst áhugavert að skoða og skrifa um.
Ég hef enn tilhneigingu til þess að ofhugsa orð og gerðir eftir á og til þess að draga mig í hlé. Mannamót þreyta mig en ég fæ orku frá náttúrunni. Þannig að líklega er þessi fjarlægð sem þú skynjar eitthvað í minni persónu sem birtist á þennan hátt. Óöryggi í samskiptum skapar óhjákvæmilega einhvers konar fjarlægð og veldur hugarangri. Ég held að margir geti tengt við það að samskipti okkar við aðra séu með því mikilvægasta í lífi okkar. Þegar ég fjalla um fjarlægð á milli persóna er ég kannski að fjalla um þörf þeirra fyrir nánd.
Er Borg hvaða borg sem er? Er Reykjavík allar borgir?
Borgin í bókinni Borg, er í raun bók. Það er grunnhugmyndin að sögunni, vangaveltur um bókina sem stað sem lesandinn ferðast inn í. Og snertifletina þarna á milli. Þessi línulega upplifun, að lesa sig eftir línum og ganga eftir götum. Þegar ég skrifaði bókina var ég mikið að hugsa um möguleika á framsetningu texta í rými í myndlist minni og sú vinna ýtti undir þessar hugmyndir. Dæmi um þetta er að í bókinni er einn kafli endurtekinn nokkrum sinnum með svolitlum breytingum, kaflinn „Torg“. Lesandinn kemur aftur og aftur að kaflanum sem birtir mynd af litlu torgi á ólíkum tímum sólarhrings, rétt eins og vegfarandi rambar aftur og aftur á sama stað í ókunnri borg. Vegna þessara hugmynda er borgin hvorki Reykjavík né nein sérstök borg, heldur hugmynd um eiginleika borga og bóka.
Borgin í sögunni felur í sér einkenni og andrúmsloft ólíkra borga, bæði Reykjavíkur og annarra borga sem ég hafði heimsótt og hrifist af. Í káputexta birtist þessi samsláttur borga sem leiðarlýsing almannasamgangna, en lýsinginn fylgir líka að nokkru leyti framvindu sögunnar eftir köflum. Þannig hefst sagan þegar Úlla kemur inn í gegnum borgarhliðið og síðasti kaflinn gerist á Þingvöllum.
Er borgin vél?
Þegar ég var að vinna að bókinni las ég mér til um borgarskipulag fyrr og nú og hugmyndir um eðli og eiginleika borga. Til dæmis um það hvernig líta mætti á borgina sem lifandi einingu, sem mannslíkama eða sem vél. Í sögunni endurspeglast þetta meðal annars þar sem almenningsgarði er lýst sem lungum borgarinnar. Bíla- og lestarumferðin er blóð í æðum eða straumur í lögnum og fleira þess háttar sem mér fannst skemmtilegt að hugsa um og skoða. Ég var búsett í Rotterdam þegar ég skrifaði bókina og mannlífið þar er mjög fjölbreytilegt. Þarna voru innflytjendur frá Sómalíu og Miðausturlöndum til dæmis, asískar verslanir með matvæli sem þá voru enn framandi og þar fram eftir götunum. Ég heimsótti margar borgir á þessum árum, kom í fyrsta sinn til borga eins og Parísar, Rómar og New York. Ég heillaðist af þeim en líka af litlum, gömlum evrópskum borgum eins til dæmis Prag og auðvitað Maastricht þar sem ég var við nám. Þetta voru borgir með steinlögðum, þröngum götum og aldagömlum húsum. Hver borg á sitt sérstaka andrúmsloft og ég var og er enn hrifnæm og ég drakk þetta allt saman í mig. Ég held að það komi vel fram í bókinni, þessi hrifning á ólíku andrúmslofti ýmissa borga. Það var uppgötvun fyrir mig.
Ég sé að það er hvorki bókartitillinn né lýsing á bókinni á kápunni. Það er mjög frumlegt!
Ég var ekki að reyna að vera frumleg og var það í raun alls ekki, þannig séð og finnst það ekki enn. Mér fannst bara algjörlega sjálfsagt að blanda saman köflum sem voru handrit að auglýsingum eða vitna í skáldaða auglýsingatexta, ef þetta er það sem þótt frumlegt. Svo margt hafði verið gert í ljóðum og skáldsagnaskrifum á 20. öld sem braut upp formið á einn eða annan hátt. Það kom mér á óvart hvað þetta þótti óvenjulegt. Eins er spurning hvort að uppbrot formsins hafi ekki líka þá þegar verið orðið mjög hefðbundið í sjálfu sér, en þetta var til dæmis þó nokkuð eftir að nýja skáldsagan kom fram, póststrúktúralismi og dauði höfundarins.
Það er titill á bókinni en káputextinn er jú óvenjulegur að því leyti að hann er í raun leiðarlýsing um söguna, yfirlit yfir kafla frá upphafi til enda en dregur ekki fram söguþráð eins og venjan er.
Í Borg er leikur að orðum, formum og litum. Aragrúi hugmynda og pælinga, heimur auglýsinga, hlutverk þýðanda þar sem Vaka á í hlut og pælingar um orð og tungumálið. Hvað táknar t.d. rauði múrinn umhverfis borgina? Heldur hann utan um kaosið?
Það er mikill leikur að alls kyns hugmyndum um tungumálið og eiginleika þess í sögunni. Það tengist ekki síst því sem ég nefndi hér á undan og líka straumum og stefnum í myndlist. Ég las texta franska fræðimannsins Rolands Barthes um texta, sömuleiðis rithöfundarins Italos Calvino og hugmyndir Jeans Baudrillard um sýndarveruleikann sem þá voru ofarlega á baugi en í bókinni er ítrekað minnst á sýndarveruleikann. Á þessum tíma eru tölvur að verða algengar en netið í þeirri mynd sem við þekkjum það í dag var ekki orðið til. Sá sýndarveruleiki sem vísað er til snerist um það hvernig heimur fjölmiðla, auglýsinga, sjónvarps og kvikmynda vinnur úr veruleikanum og skapar ímynd hans á skjánum eða kvikmyndatjaldinu og síðan tekur veruleikinn mið af þessari úrvinnslu, hring eftir hring. Hugmyndin á í raun uppruna sinn um miðja tuttugustu öld, í skrifum Marshalls McLuhan um áhrif fjölmiðla. Í dag erum við komin miklu lengra hvað þetta varðar, þar sem þessi hringrás á sér stað í hvert sinn sem við tökum upp símann.
Í sögunni birtast þessar hugmyndir fyrst og fremst í heimi auglýsingagerðarmannsins Loga en auglýsingatextar hans eru hluti af daglegu lífi hinna persónanna, Úllu og Vöku. Og í síðasta kafla bókarinnar fer aðalpersónan, Vaka, að efast um uppruna umhverfis síns, er lóan sem hún sér á Þingvöllum raunveruleg eða er hún „vélmenni“, er jarðvegurinn raunverulegur eða manngerð eftirlíking. Þær hugmyndir eiga ekki síður við í dag og eru auðvitað orðnar mun áleitnari en þær voru þá.
Hvernig finnst þér þessi saga þegar þú hugsar til baka?
Mér finnst hún vera frumraun ungrar manneskju sem er nýkomin frá Íslandi til Evrópu og er að uppgötva umheim sinn, tilraun til að skoða og skilja og setja fram hugmyndir í formi skáldsögu. Sagan er líka ástarsaga og í henni kemur fram bæði missir og sorg sem aðalpersónan á erfitt með að takast á við og erfitt með að ræða við aðra, þar birtist einmitt fjarlægðin á milli fólks sem þú nefndir í upphafi. Fjarlægðin sem skapast er tvenns konar. Annars vegar er sú fjarlægð sem verður til milli tveggja manneskja við ástarsorg og missi. Þetta er fyrsta ástarsorgin, missir sem aðalpersónan er að upplifa í fyrsta sinn. Hins vegar er það upplifun aðalpersónunnar á umhverfi sínu sem hefur nú mótast af þeim sýndarveruleika sem ítrekað er minnst á í sögunni. Vaka er orðin ófær um þau orðlausu tengsl við náttúru og umhverfi sem hún man eftir sem barn og þess í stað minnir allt í kringum hana á eitthvað annað, fyrri atburði eða menningarleg fyrirbæri. Þessi upplifun veldur henni sorg sem er áþekk ástarsorginni, tilfinningu fyrir missi sem fylgir því að fullorðnast.
Þegar ég les bókina núna í fyrsta sinn í mjög langan tíma, sé ég auðvitað margt sem væri hægt að breyta en ég er bara sátt við að hún standi eins og hún er. Ég er ekki fylgjandi því að breyta eða „lagfæra“ sköpunarverk eftir á, mér finnst þau tilheyra sínum stað í höfundarverki hvers og eins og sínum samtíma.
SAMSPIL ÖRLAGA OG TILVILJUNAR
Í skáldsögunni Skot frá 1997 er elskhugi Möggu drepinn, í misgripum. Hver er pælingin með því, er það tilgangslaust og tilviljanakennt ofbeldi sem var þér þá þegar hugleikið? Eða ástin og missirinn? Tengingin á milli okkar allra, frá Indónesíu til Íslands?
Þegar ég var búsett í Rotterdam gekk ég eitt sinn fram á vettvang glæps sem lögreglan hafði girt af, fyrir framan aðallestarstöðina. Stór hópur fólks hafði safnast saman í kringum lögregluborða sem myndaði hring. Innan hans voru lögreglumenn og á stéttinni lá karlmaður sem breitt hafði verið yfir, líka yfir höfuðið svo augljóst var að hann var látinn. Út undan teppinu stóðu brúnir leðurskór. Mér brá við þegar ég sá þetta og atvikið sat lengi í mér. Ég frétti aldrei hvað þarna átti sér stað, engar fréttir birtust um það í fjölmiðlum.
Ég fór að velta fyrir mér hver þetta hefði verið og hvað hefði gerst, hvað þessi maður hafði mætt dauða sínum óvænt og skyndilega og út frá því varð til þessi saga sem snýst einmitt eins og þú nefnir, um tilviljun. Skömmu áður hafði einhver orðið fyrir skoti sem tengdist rifrildi um bílastæði. Ég hafði ekki búið þarna lengi og aldrei áður búið í stórborg, þessi atvik snertu mig. Fjölmenning Hollands var mun sýnilegri í Rotterdam en í Maastricht þar sem ég hafði verið í námil Tengsl Hollands við Indónesíu eru auðvitað sögulega sterk vegna nýlendustefnu þeirra og indónesískur matur mjög vinsæll. Rotterdam var þá þegar mikill suðupottur og er það án efa enn í dag.
Þegar ég fór að sjá atvikið fyrir mér í sögunni sem tilviljanakennt, kom það af sjálfu sér að ég fór að skoða mótvægi tilviljunar, örlög, þannig að þema sögunnar varð á endanum samspil örlaga og tilviljunar.
Töfraraunsæið var þá í algleymingi, í bókinni líkamnast forfaðir og verður fylgja Möggu. Skemmtilegur vinkill, en töfraraunsæið aftur komið í tísku?
Sjálf var ég líka innflytjandi í þessari fjölþjóðlegu borg, Rotterdam og fann sterkt fyrir ólíkum bakgrunni mínum og Hollendinga. Ég fann tengsl á milli þjóðsagnatrúar Íslendinga og þjóðsagnaarfleifð annarra þjóða, þetta togaði í mig og mig langaði til þess að það kæmi fram í sögunni. Þannig varð íslenska aðalpersónan, unga konan Maggan, til og félagi hennar, fylgjan Bokki sem í sögunni er sambland af hrafni og uglu. Sjálf hef ég ekki heillast af töfraraunsæinu, mínar rætur og áhugasvið liggja meira í myndlist og framúrstefnu 20. aldar og þeim hræringum sem ég talaði um nú þegar. Sem Íslendingur búsett erlendis, en bókin er að mestu skrifuð í Danmörku þangað sem ég flutti frá Rotterdam, fannst mér hins vegar áhugavert að sækja í íslenskan þjóðsagnaarf og vinna með hann. Ég upplifði það ekki sem tískubylgju nema síður væri. En kannski er þjóðsagnaarfurinn einmitt að birtast í samtímaskáldsögum í dag, samanber skáldsögu Fríðu Ísberg, Huldukonan sem kom út síðastliðið haust. Og töfraraunsæið á sér ef til vill endurkomu. til dæmis í bókum hinnar geysivinsælu Mariönu Enriquez frá Argentínu.
SKAÐLEG SAMBÖND, VANMÁTTURINN OG BAKSLAGIÐ
Strengir kom út árið 2000 og fjallar um kynslóðir, sársaukann í ástinni, jafnrétti og fleira með blússandi töfraraunsæi. Tími sögunnar er njörvaður niður í upphafi hvers kafla, hann er á mörgum plönum, allt frá vinnukonu í barnsnauð á dögum Æra-Tobba til Maríu, einstæðrar móður á tuttugustu öld. Þarna birtist aftur fylgja, sýnilegur náttúruandi í fjólubláu pilsi er kvenkyns verndarengill Maríu. Þar eru hliðstæður, fyrirboðar, töfraraunsæi og táknsæi, t.d. er María ástrík meyja, Eva tálkvendið og Boginn á milli tveggja kvenna. Landslag kemur við sögu; ár, lækir og haf tengjast sálarstríði allra kvennanna á táknrænan hátt. Uppgjörið í lokin er magnað. Ef þú værir að skrifa þessa bók núna, væri hún allt öðruvísi, hefur eitthvað breyst í samskiptum kynjanna td?
Strengir er raunsæ samtímasaga. Eftir að skrifa Skot fannst mér þó sjálfsagt að leita aftur í íslenskan sagnaarf að einhverju leyti. Mér fannst það heillandi að tengja við náttúruna og opna hlið á milli tíma á þann hátt í sögunni. Úr varð lítill náttúruandi sem fylgist með öllu og sér allt, svífur yfir landinu og fer fram og til baka í tíma. Tilvist þessa náttúruanda er þó ekki hluti af heimi sögupersóna heldur birtir sýn á náttúruna í umhverfi þeirra og ferðast á milli í tíma.
Ég velti fyrir mér hversu mikið öðruvísi bókin væri ef hún væri skrifuð í dag. Enn í dag sé ég dæmi þess að konur festast í skaðlegum samböndum eða hjónaböndum vegna aðstæðna sinna, þær treysta sér ekki til að standa einar með lítil börn eða eru ófærar um það fjárhagslega einhverra hluta vegna. Eða vilja ekki binda enda á hjónabandið því þeim finnst skömm að því að skilja. Sá tími er ekki liðinn. Ég held líka að fólk sé enn að halda fram hjá úti um allan bæ.
Kvenréttindabaráttan hefur sem betur fer skilað okkur því að afstaða ungra kvenna hefur breyst. Þær hafa ekki í sama mæli og mín kynslóð alist upp það að gerandinn eigi samúð skilda og því megi ekki opinbera gerðir hans. Þær hafa lært að skila skömminni. Ungar konur í dag eru mér iðulega fyrirmynd, þær geta leiðrétt inngróinn vanmátt vegna uppeldis og aðstæðna.
Saga sem segir frá ungu pari þar sem hömluleysi í sambandi veldur óbætanlegum skaða og frá konu með ung börn sem föst er í óhamingjusömu hjónabandi því hún treystir sér ekki til að standa ein, gæti að mínu mati líka átt sér stað í samtíma okkar, engin spurning. Sagan er enn að endurtaka sig, eins og hún gerir í bókinni.
Svarið við því hvort eitthvað hafi breyst í samskiptum kynjanna, væri að sjálfsögðu já, almennt hafa þau samskipti breyst á þeim 25 árum síðan sagan kom út. Þau hafa breyst til batnaðar og karlmenn sýna konum almennt mun meiri virðingu en þá. Á sama tíma hefur orðið bakslag og nýtilkomin óvild og fyrirlitning í garð kvenna fær að grassera bæði leynt og ljóst. Það hefur orðið skelfilegt bakslag í réttindabaráttu eins og þekkt er og stór spurning hvernig við getum tekist á við það í samtíma okkar. Að minnsta kosti megum við ekki sofna á verðinum og halda að einhvers konar jafnrétti sé náð, því það er langt frá því að svo sé. Margt gengur vel og því ber að fagna en framtíðin býr yfir óvissu.
HVAR Á AÐ DRAGA MÖRKIN?
Hið fullkomna landslag (2009) er á sér rætur í raunveruleikanum, bæði er minnst á jarðskjálftann á Kópaskeri og frægt málverkafölsunarmál sem var mikið í umræðunni á sínum tíma og er ekki lokið. Þarna er líka nýríka liðið sem efnaðist í hruninu. Hér ertu á heimavelli, myndlistarheimurinn togar alltaf í þig. Listfræðingurinn Hanna stendur frammi fyrir erfiðu vali, að afhjúpa falsað málverk eða láta sem ekkert sé. Hvort valið um sig felur í sér fórnarkostnað. Um leið og Hanna velur annan kostinn opnast þá augu hennar fyrir því sem máli skiptir í lífinu? Gerði hún rétt?
Sagan hverfist um ólíkar hliðar listheimsins, heim safna, sýningarsala, listamanna, fræðimanna og forvarða og loks málverkafalsara og braskara. Mér fannst spennandi að draga upp mynd af þessum margbrotna heimi, listin á sér svo margar hliðar. Listamaðurinn sem skapar er hluti af heimi sem hann hefur afskaplega takmarkað vald yfir, þegar hendinni er sleppt af sköpunarverkinu fer það í hendur listfræðinga, safn- og sýningarstjóra, safnara og listaverkasala og auðvitað almennings.
Kveikjan að sögunni var þetta stóra fölsunarmál sem upp kom hér á landi og málalyktir þess. Í sögunni stendur Hanna frammi fyrir ákvörðunum í starfi og einkalífi. Ég er á því að hún hafi tekið rétta ákvörðun varðandi það málverkafals sem hún stóð frammi fyrir og tók þátt í að afhjúpa. En ég er ekki eins viss um að sú ákvörðun sem hún virðist ætla að taka í einkalífi sínu sé rétt. Eins og í Borg og Strengjum er hér kvenpersóna sem þarf að vega og meta erfiðar aðstæður í ástarsambandi eða hjónabandi og gera upp við sig hvar hún á að draga mörkin. Þegar ég lít til baka sé ég að þetta er síendurtekið þema í mínum bókum og ég held að það sé vegna þess að í okkar samfélagi er enn nokkuð í land að raunverulegu jafnrétti sé náð. Enn sinna konur heimilisstörfum langt umfram karla, samkvæmt nýlegri könnun og þriðja vaktin er orðið kunnuglegt hugtak.
Og svo er umkomulaust barn, Kári, sem kemur við sögu, hann fær útrás fyrir sársauka sinn með skemmdarverkum á listaverkum borgarinnar – er hann skyldur Pétri í Útreiðartúrnum?
Ungt fólk er mér hugleikið. Ég á tvær dætur á þrítugsaldri og svo hef ég undanfarin ár kennt listasögu við Myndlistaskólann í Reykjavík einu sinni í viku, er reyndar hætt því núna. Mér fannst mjög skemmtilegt að hitta hóp af fólki í kringum tvítugt einu sinni í viku, skoða listasöguna og spjalla. Í þeim sé ég svo fallega hluti, sköpunarþörfina og -gáfuna og líka viðkvæmnina hjá báðum kynjum. Finnum við ekki öll fyrir þessum sársauka í brjóstinu þegar við sjáum eða heyrum af erfiðum aðstæðum ungmenna? Börn og unglingar eru svo varnarlaus í þessu samfélagi okkar sem gæti gert betur. Kári og Pétur eru í þeim hópi sem á erfitt uppdráttar, Kári vegna fjölskylduaðstæðna og Pétur vegna umhverfis og kannski einhvers í honum sjálfum. Ætli þeir séu ekki helst skyldir í gegnum höfund sinn.
TRÚIR ÞÚ Á KRAFTAVERK?
Enn er myndlistarþráður (ásamt mörgum öðrum) í næstu bók, Bónusstelpunni (2011). Hún er um sköpunarkraftinn, mátt hans til eflingar og eyðingar. Diljá er myndlistarnemi á útskriftarönn og lokaverkefnið er gjörningur; að afgreiða á kassa í Bónus með bleikt hár og varir. Hún kynnist Hafliða, sem er á skjön við alla sem hún þekkir, hann er eins og klipptur út úr gamaldags íslenskum sjómannsveruleika. Hann er barngóður og hjálpsamur, atvinnulaus, fráskilinn faðir, drykkfelldur – og skyggn. Fleiri persónur stíga fram og allar hafa sinn djöful að draga. Ung hjón geta ekki eignast barn, útigangskona veit hvorki í þennan heim né annan, kona stelur sér til viðurværis... þetta er heimur fátæktar og vonleysis. Sögusagnir fara af stað um að Bónusstelpan geti gert kraftaverk en Diljá tekur það ekki alvarlega. Kúnnar fá drauma sína uppfyllta um leið og þeir kaupa inn; þetta er neyslusamfélagið í hnotskurn. Í senn er þetta blákaldur eftirleikur afleiðinga bankahrunsins sem kom harðast niður á þeim sem minnst máttu sín en kemur hinni ungu Diljá ekkert við því hún er fulltrúi nýrrar kynslóðar, og óútskýrðir yfirnáttúrulegir hæfileikar sem tengjast fortíðinni eins og skyggnigáfa og heilun.
Trúir þú á kraftaverk?
Ég get ekki beint svarað því, ég myndi segja að stundum gerast án efa hlutir sem einhver upplifir sem kraftaverk. Kraftaverk er opið hugtak. Í eigin lífi held ég að við höfum ekki stjórn á öllu sem gerist, margt er ekki á okkar valdi. Þá er kannski farsælla að treysta, lífinu, æðra mætti, náttúrunni eða hverju því sem maður finnur innra með sér. Þegar ég sé sjálfa mig í samhengi við náttúruna og himingeiminn finnst mér augljóst að við sem manneskjur vitum ekki allt.
Viðfangsefni Bónusstelpunnar er það hvernig ung manneskja skapar sjálfsmynd sína. Diljá lendir í því að henni eru eignaðir eiginleikar sem hún býr ekki yfir, það er nóg að orðsporið fari af stað til þess að fólk upplifi að eitthvað ótrúlegt gerist. Þetta er á nokkuð smáum skala en má líkja við það þegar frægð breytir manneskju í goð. Fólk gæðir goðin sín alls kyns eiginleikum. Diljá þarf að velja hvort hún ætlar að gangast upp í þessari trú annarra á henni eða feta sínar eigin leiðir. Hún velur að draga sig út úr þessu og fylgja hjarta sínu í staðinn. Hér er ég líka að velta fyrir mér stöðu ungrar manneskju sem þarf að taka ákvörðun um eigið líf. Síðan læt ég lesandanum eftir að hafa sínar eigin skoðanir á því hvort kraftaverk hafi gerst í sögunni eða hvað.
Ertu að fjalla um misrétti og misskiptingu efnislegra gæða í bókinni?
Sagan kom út árið 2011 en fyrsta hugmyndin að henni kom til mín í Bónus fyrir hrun. Í Bónusbúðinni sem ég styðst við í sögunni var eitt sinn kona á kassanum sem ég sá þar hvorki fyrr né síðar. Bara í þetta eina skipti. Og einhverra hluta vegna, þar sem ég var að raða innkaupum mínum á bandið og borga, fann ég fyrir svo mikilli ró sem mér fannst stafa frá henni. Ég get ekki lýst því og veit ekki hvað þetta var. Ég var ekki fjáð á þessum tíma, þegar stelpurnar mínar voru enn bara börn og sú velgengni sem ríkti hjá mörgum í samfélaginu fyrir hrun náði svo sannarlega ekki til allra. Kjaramisrétti er mikið hér á landi og efnishyggjan svo botnlaus.
Diljá lýsir sig andfemínista, af hverju?
Diljá er leitandi, ung kona sem tengir við strauma og stefnur sem eru í gangi í kringum hana. Sem listamaður neitar hún að skilgreina sig, í uppreisn gegn þeirri ofur áherslu á skilgreiningu sem fram kom í kjölfar hugmyndalistar. Þegar Diljá skilgreinir sig sem andfeminista er hún að taka undir þær póstfeminísku hugmyndir sem komu fram á níunda og tíunda áratug í kjölfar síðari bylgju femínisma sem kom fram á sjöunda og áttunda áratug. Póstfemínistar vildu sjá frelsi kvenna í nýju ljósi og voru andsnúnar því sem þeim þótti vanafastar hugmyndir. Hún er því ekki andfemínisti í raun, heldur ung kona í mótun sem er að skoða og máta sig við ríkjandi hugmyndir í samfélaginu.
ERU KONUR HVERGI ÓHULTAR?
Árið 2016 kom Vinkonur út. Afar áleitin saga um vináttu þriggja vinkvenna sem eru með mismunandi góð spil á hendi, þar sem einelti og þöggun um voveiflegan atburð breyta tilveru þeirra allra. Ein þeirra er myndlistarkona og fær tækifæri til þess að hefna sín. Er sagan öðrum þræði um fyrirgefninguna?
Fyrirgefning er vissulega stef í Vinkonum, það að fyrirgefa sjálfum sér. Sagan gerist á tveimur tímum, unglingsárum vinkvennanna þriggja sem við hittum svo aftur þegar þær eru orðnar miðaldra. Vináttan var brösug á unglingsárunum og leiðir skildi, ekki síst vegna atburðar sem átti sér stað. Þegar þær hittast aftur kemur í ljós hvað gerðist í raun og með auknum þroska ná þær hver og ein að endurvekja vináttuna og fyrirgefa sjálfri sér fyrir fortíðina og það sem ekki var á þeirra valdi. Núna, bara tíu árum síðar, sé ég hversu mikið hefur áorkast fyrir tilstilli Me Too-hreyfinga, starfs í þágu þolenda ofbeldis og hvað viðhorf til áreitni og ofbeldis hefur breyst. Því miður er svo líka að verða bakslag í þessum málum. Á sama tíma og þolendur kynferðisofbeldis og andlegs og líkamlegs ofbeldist hafa fengið aukið rými til að stíga fram, er ofbeldi gagnvart konum og minnihlutahópum að aukast aftur á nýjum vettvangi samfélagsmiðla og með aðstoð gervigreindar.
Það vekur athygli að allar þessar konur verða fyrir kynferðislegri áreitni eða ofbeldi í sögunni, eru konur hvergi óhultar?
Nei, ég held að ekkert okkar í raun sé nokkurn tímann eða nokkurs staðar óhult! Mín kynslóð kvenna óx upp við mikið virðingarleysi og áreitni af hálfu karla. Vissulega sýna margir karlmenn konum aukna virðingu í dag en að sama skapi eru líka ófáir sem bera ekki virðingu fyrir konum og áreitni er alls ekki liðin tíð þótt það hafi sem betur fer þrengt mjög að slíkri framkomu. Þetta fylgir hvorki stöðu, stétt né fjárhagslegri stöðu karla eða kvenna. Ég held að allar konur upplifi vanvirðingu og áreitni oft og iðulega, leynt og ljóst. Þetta er kannski oftast ekki neitt alvarlegt og flokkast kannski undir öráreiti, en er til staðar engu að síður. Ungar konur í dag eru mjög vakandi fyrir þessu sem betur fer.
AÐ VERA MEÐ BÓK Í HÖFÐINU
Vetrargulrætur er eiginlega uppáhaldsbókin mín eftir þig. Þar ertu að spreyta þig á nýju formi, smásögunum. Hvernig kom það til þín?
Fyrir nokkuð löngu hafði ég í huga að skrifa bók sem átti að heita Listamennirnir, með vísun í sextándu aldar rit eftir Giorgio Vasari sem kallaðist Líf listamannanna og fjallaði um helstu listamenn endurreisnar, uppvöxt þeirra og starf. Rit sem er þekkt í listfræðinni. Ég vildi velta upp hugmyndum um sköpun og listamenn í samtímanum. Hugmyndin að elstu sögunni, „Vetrargulrótum“, byggir á árunum sem ég bjó í Rotterdam og starfaði sem listamaður þar, tek það samt fram að sagan er skálduð frá grunni. Sú saga hafði legið hjá mér nokkuð lengi og ég hafði alltaf þetta samhengi í huga, að skrifa sögur um listamenn. Síðan fékk ég hugmyndir að fleiri sögum og smám saman óx þetta svona, í lífrænu ferli. Þetta eru auðvitað mjög langar smásögur, einhvers staðar á milli smásögu og nóvellu og ég hugsaði formið ekki beinlínis fyrir fram, þær urðu til og þurftu þessa lengd. Ég er hrifnari af lengri smásögum en styttri, sögum sem eru nægilega langar til þær hafi rými fyrir nákvæmni í smáatriðum sem er mér mikilvæg.
Þar er fegursta ástarlýsingin, fyrir hana fékkstu Sparibollann! Eru tilnefningar og verðlaun þér einhvers virði?
Það er hægt að líta á verðlaun og tilnefningar frá tveimur sjónarhólum. Sá fyrri er persónuleg upplifun höfundar og tengist metnaði, sjálfsmynd, sjálfsöryggi og hégómagirnd. Ég er viss um að flestir höfundar vilja hljóta verðlaun á þessum grundvelli en það hvort verðlaunin koma svo eða ekki skiptir kannski ekki miklu máli fyrir innra líf þegar upp er staðið. Sú orka og þrautseigja sem höfundur leggur í verk sitt er ekki unnin af hendi til þess að hljóta verðlaun. Á endanum er það verkið sjálft, sú upplifun að fylgjast með hugmynd verða að veruleika, að ögra sjálfum sér, leysa öll þau vandamál sem koma upp við skrifin, kynnast persónum, vera með bók í höfðinu. Allt þetta er það sem drífur höfunda áfram held ég, miklu frekar en verðlaun og tilnefningar. Enginn skrifar bók til þess að hljóta verðlaun.
Hins vegar skipta verðlaun miklu máli þegar kemur að útbreiðslu verka, þýðinga á önnur tungumál og stöðu höfundar í samfélagi rithöfunda og í samfélaginu og sem slík skipta þau mig máli.
BÚTASAUMUR EINYRKJANNA
Fimm hádramatískar sögur eru í bókinni og allar með myndlistartengingu. Vetrargulrætur er fallegt orð, tákn um eitthvað í vændum úr moldinni, um uppskeru sem bíður og gæti komið á óvart og það gerir þessi bók sannarlega. Sagan um blinda strákinn og peruræktina og um myndlistarkonu sem er sýnd lítilsvirðing á eigin heimili ( sem lýsir vel stöðu (lista)kvenna í sögunni) eru mér ferskar í minni.
Myndlistarkonan Elsa í Þetta rauða það er ástin frá 2022 þarf að færa miklar fórnir til að geta látið draum sinn um frama í listaheiminum verða að veruleika. Þessi fallega og tregafulla ástarsaga gerist um miðja 20. öldina og í huganum kviknar spurningin, hvort fórnin er þess virði. Var enginn möguleiki fyrir Elsu og Kjartan að ná saman?
Elsa er í snúinni stöðu sem er kannski erfitt að ímynda sér í dag. Eftir allt hefur svo margt breyst á betri veg síðan um miðja síðustu öld. Viðhorf hennar til listarinnar og sá stuðningur sem hún þáði til þess að fylgja draumum sínum gera henni erfitt um vik að gefa það allt upp á bátinn fyrir mann sem hún þekkir ekki mjög vel og barn sem hana dreymir ekki um.
Þessi óbilandi trú á mikilvægi listarinnar fyrir okkur sem manneskjur og fyrir samfélagið er aðalþema sögunnar. Listin sem alþjóðlegt tungumál, sem þjóðareinkenni, tjáning einstaklingsins, allt þetta kom saman í þeirri abstrakt list sem réði ríkjum að lokinni síðari heimsstyrjöldinni. Elsu er mjög hugleikið að komast í burtu frá Íslandi, þar sem hún gat ekki sinnt þeirri sköpun sem fyrir hana skipti öllu máli.
Í sögunni er ekki beinlínis tekin afstaða með því hvort val hennar var farsælt eða ekki. Hvernig hefði líf Elsu orðið hefði hún horfið aftur heim með Kjartani og eignast barn þeirra? Heima hefði beðið þeirra sár fátækt, engir atvinnumöguleikar fyrir hana sjálfa og lítið fyrir Kjartan. Líf listamanna á Íslandi á þessum árum, þeirra sem gerðu tilraun til þess að sinna list sinni, var ótrúlega erfitt. Þeir voru annars flokks, urðu fyrir aðkasti, engin leið var að fylgjast með hræringum á alþjóðavísu og enginn skilningur hjá almenningi enda ekki við því að búast. Abstraktlistin var list menntaðra og innvígðra.
Af hverju þessi sorglegi endir?
Já, það er einmitt það, spurningin er sú hvort að endirinn sé sorglegur. Auðvitað er mjög sorglegt að Elsa og Kjartan nái ekki saman en það er ekki víst að samband þeirra hefði orðið þeim til gæfu. Eins er ekki sjálfsagt að Elsa hafi verið lengi í því hjónabandi sem hún var komin í þarna, það er alls ekki víst. Kannski hittast þau Elsa og Kjartan aftur seinna, í annarri bók. Það er ekki útilokað.
Hver er staða listarinnar/listakvenna í dag, þarf ennþá að leggja allt í sölurnar?
Svo margt hefur breyst síðan ég var í námi og starfaði sem listamaður að því loknu. Þá þótti ófínt að selja verk eða gera söluvæn verk. Þetta hefur breyst, listin hefur miklu fleiri viðurkennd hlutverk í dag en þá. Þá var aðalhlutverk listarinnar að vera hugvekjandi, gagnrýna, spegla samfélagið eða vera frumleg í hugsun. Í dag er líka viðurkennt að mála áferðarfalleg, söluvæn málverk. Ég held að fyrir mörg skipti listin mjög miklu máli og að fólk sé iðulega tilbúið að leggja mikið í sölurnar. Að lifa á fátæktarmörkum, sætta sig við lélegt húsnæði, að skapa eitthvað sem fáir skilja ef svo ber undir. Allt þetta er enn inni í myndinni. En í dag eru fleiri sem sætta sig ekki við að eiga varla fyrir eigin framfærslu. Ég minnist þess að það þótt varla valkostur að stunda vinnu þegar ég var ung, þá var fólk ekki tekið alvarlega. Þetta hefur auðvitað gjörbreyst og þykir sjálfsagt að leggja stund á listina samhliða einhvers konar vinnu og það er sá veruleiki sem flestir listamenn búa við, hinn alþekkti bútasaumur einyrkjanna.
List kvenna nýtur aukinnar virðingar, listakonur fyrri tíma sem gleymdust eru dregnar fram í dagsljósið. Virt söfn halda einkasýningar á verkum kvenna. En innkaup alþjóðlegra safna eru samt að mjög miklu leyti körlum í vil. Hérlendis er staðan örugglega jafnari hvað það varðar. Ég er samt viss um að verk karla eru verðlögð hærra og seljast betur og að þau eru talin betri fjárfesting. Hér tala ég bara frá hjartanu og byggi ekki á neinni könnun. Það er mjög erfitt að kanna þetta því listamenn eru svo ólíkir innbyrðis. Karlar eru bara teknir alvarlegar almennt.
ÖLL SKÖPUN TENGIST
Þú hefur skrifað bæði myndlistargagnrýni og umfjöllun um listamenn, er það mikilvægur hluti af þínum skrifum?
Eftir að ég flutti heim frá Danmörku árið 1999 skrifaði ég greinaröð um listaverk í almenningsrými í Lesbók Morgunblaðsins, en það var menningarkálfur sem fylgdi Morgunblaðinu á laugardögum í áratugi og var mikill missir að því þegar þeirri útgáfu var hætt. Mér var list í almenningsrými hugleikin eftir dvöl mína í Hollandi þar sem miklum fjármunum er veitt í verkefni af þeim toga. Í kjölfarið rakst ég á Halldór Björn Runólfsson listfræðing og þáverandi myndlistargagnrýnanda sem síðar varð safnstjóri Listasafns Íslands sem spurði hvort ég vildi skrifa gagnrýni fyrir Morgunblaðið. Mér fannst það í fyrstu undarleg hugmynd. Það hlaut að vera mjög erfitt að fá fólk til að skrifa úr því hann leitaði til mín um þetta. En ég hafði brennandi áhuga á myndlist og öllu sem henni viðkom og hafði fylgst nokkuð vel með straumum og stefnum á alþjóðavísu árin á undan. Ég var ekki í samkeppni við neinn því ég var sjálf ekki virk í myndlist á þessum tíma. Þannig að ég ákvað að slá til og prófa og þessi skrif reyndust mjög áhugaverð tenging inn í myndlistarheiminn næsta áratuginn eða svo. Þetta var upp úr aldamótum og ég skrifaði fyrir Moggann í rúman áratug og síðan Fréttablaðið um tíma, þar til það var orðin meiri kvöð en æskilegt er að skrif af þessum toga séu.
Mér fannst forvitnilegt að reyna að setja mig inn í sköpunarheim annarra, lesa mér til um margt sem ég hefði aldrei skoðað annars og reyna að skilja ætlun ólíkra listamanna. Ég reyndi að vera heiðarleg og hlutlaus hvað varðar persónulegan smekk en leyfði mér líka að hrífast ef sú var raunin. Með hlutleysi á ég við að það er hægt að átta sig á gæðum listaverka þótt manni falli þau ekki persónulega. Gagnrýni er síðan alltaf bara upplifun einnar manneskju með ákveðinn fræðilegan bakgrunn, þekkingu og lífsreynslu og allt þetta hefur áhrif á skrifin.
Ég hef líka skrifað um myndlistarmenn í bækur og bæklinga og um listaverk í bækur Listasafns Íslands um verk í safneigin sem hafa komið út á undanförnum árum. Mér finnst áhugavert að reyna að koma listinni í orð sem á einhvern hátt skapa brú fyrir lesandann yfir í heim listamannsins. Að leitast við að fanga eitthvað sem listin felur í sér og sem bætir einhverju við, sem dregur fram eitthvað sem býr undir niðri, en án þess að taka eitthvað í burtu. Þessi skrif hafa tvímælalaust gefið mér mjög mikið í gegnum árin.
Ég skrifaði síðast myndlistargagnrýni nú síðastliðið haust 2025, þá fyrir menningarþáttinn Víðsjá á Rás 1. Ætlunin var að reyna að fanga það sem var í gangi á hverjum tíma í tíu mínútna pistlum hálfsmánaðarlega. Ég gerði þetta í þrjá mánuði og hætti svo því mér þótti afleitt að geta ekki fjallað ítarlegar um það sem var í gangi og vildi líka frekar einbeita mér að skáldskap. Það er leitt að ekki sé meira fjármagni veitt í listrýni en raunin er. Eitt af hlutverkum fjölmiðla er að fræða og þarna mætti gera betur.
Á undanförnum árum hef ég svo fundið mér nýja leið inn í myndlistina sem er að sækja námskeið í teikningu, vatnslitun og olíumálun. Þetta hefur veitt mér mikla gleði, ég er full löngunar til að mála og hef komið mér upp aðstöðu til þess og vonandi tekst mér það á einhvern hátt. Þannig hef ég farið algjöran hring í myndlistinni, frá því að skrifa texta á veggi yfir í að dreyma um að mála hefðbundin verk af fólki, umhverfi og náttúru. Þessi námskeið hafa líka hjálpað mér mikið við skrifin því öll sköpun tengist, óháð þeim miðli sem hún er unnin í.
MEÐVITAÐ VAL TIL ÞESS AÐ OPNA Á FLEIRI SJÓNARHORN
Flestar sögupersónur þínar eru konur. En Sævar er aðalpersóna Útreiðartúrsins – Guðný er ekki nógu afgerandi til að verða aðal. Af hverju er sjónarhornið hans í sögunni en ekki hjá móðurinni Helgu? Kannski asnaleg spurning en væri gaman að heyra hvort það var valkostur á einhverjum tímapunkti í ritunarferlinu.
Það er einmitt gott að þú nefnir þetta. Það tengist beint þessu hér að ofan og ég valdi mjög meðvitað að láta karl segja söguna vegna þess að ég vildi að sagan fjallaði um náin tengsl foreldra og barna, eða náin tengsl fjölskyldu og vina og hvernig ofbeldi hefur áhrif á slíkt tengsl. Hefði ég skrifað frá sjónarhóli móður hefði sagan ekki náð út fyrir það sjónarhorn. Hún hefði verið saga móður en ekki saga foreldra eða um samskipti fólks. Í samfélaginu hefur það þróast þannig í gegnum aldir að sjónarhorn karlmanna er almennt en sjónarhorn kvenna er sértækt og einskorðast við konur. Þannig að þetta var mjög meðvitað val til þess að opna á fleiri sjónarhorn.
Sævar er einhvern veginn ekki geðþekk persóna, er það viljandi?
Nei, það var ekki útgangspunkturinn. En hann er engin hetja og hann er hálfgerður heigull. Hann er vanmáttugur gagnvart hegðun sem hann skilur ekki, bæði sem unglingur og sem fullorðinn maður. Í lok sögunnar þegar hann áttar sig á því að hann á sjálfur sína eigin sögu sem er óháð syni hans, Pétri, vinnur hann að einhverju leyti bug á þessum vanmætti. Sævari skilst loksins að það hvernig rætist úr syni hans er ekki á hans valdi. Pétur á sína eigin sögu og við vitum ekki hvernig hann á eftir að lifa lífi sínu. Við vitum ekki hvort það verður allt í lagi með Pétur en það verður í lagi með Sævar.
Er fortíðin heillandi viðfangsefni fyrir rithöfund eins og þig? Í Útreiðartúrnum fléttast fortíð og samtími haganlega saman, verður söguefni næstu bókar þannig, líka úr fortíðinni?
Mér finnst áhugavert hvernig lífi fólk lifði áður fyrr en samtíminn enn áhugaverðari. Samspilið þarna á milli er síðan eitthvað sem heillar mig og ég er ekki búin að fá nóg af því. Þegar ég var ung leið mér meira eins og ég væri sjálfstæð manneskja óháð uppruna mínum, landinu og fjölskyldunni en með árunum átta ég mig á mikilvægi alls þessa og að ég er hluti af heild. Það kom svolítið eftir að búa erlendis og auðvitað eftir að eignast dætur mínar.
Bókin sem ég er að vinna að núna gerist í fortíðinni, á átjándu, nítjándu og tuttugustu öld og kannski að hluta til í samtímanum. Þetta eru þrjár eða fjórar sögur sem gerast á Álftanesi. Það er eitthvað við þetta umhverfi sem kallar fram þessa forvitni um fortíðina. Hún er sýnileg í byggingunum hér í kring og sú náttúra sem fólk bjó við er enn sýnileg, þótt Garðabær sé nú að þrengja æ meira að henni, furðulegt nokk, því ég hefði haldið að þau verðmæti væru þvert á móti eitthvað sem við viljum halda í.
Hvað með þýðingar, þú hefur þýtt heilmikið? Færðu innblástur við það, hafa þýðingar áhrif á þín verk? Hafa þínar bækur verið þýddar?
Flest af því sem ég hef þýtt hefur verið í þeim tilgangi að eiga salt í grautinn og ég hef átt ófáar stundir þar sem ég hef engst um við tölvuna yfir viðbjóðslegu ofbeldi og andlegum miþyrmingum. Það er alltaf lærdómsríkt að þýða. Stundum er hægt að læra af því sem miður fer og líka að sjá hvað vel er gert, hvort sem um bókmenntaverk er að ræða eða ekki. Þýðingarnar kalla síðan á prófarkalestur og ég hef lært heilmikið af góðum prófarkalesurum. En inn á milli voru góðar bækur sem ég hafði ánægju af að vinna við og ég taldi mig alltaf mjög heppna að fá þessi verkefni hver sem þau voru en ég hef ekki lagt stund á þýðingar í nokkurn tíma. Ég held ekki að það sem ég hef þýtt hafi haft bein áhrif á mín verk en vonandi hef ég náð að læra eitthvað sem betur mátti fara og að gæta mín á því sem ég vil forðast.
Mínar bækur hafa ekki verið þýddar fyrir utan Hið fullkomna landslag sem kom út á ensku hjá Amazon Crossing árið 2012. Þegar ég var í námi í Hollandi um 1990 kom út á íslensku og ensku lítil myndskreytt bók með titilinn 27 herbergi.
Áttu þér uppáhaldssögupersónu?
Þegar vel tekst til ná sögupersónur að snerta hjarta lesanda sinna og verða hluti af lífi þeirra sama af hvoru kyninu þær eru. Eitt af því að hafa alist upp við bóklestur er að hafa kynnst fjölda sögupersóna allt frá barnæsku. Persónusköpun er náðargáfa sumra höfunda sem einhvern veginn tekst að fanga huga manns og hjarta með rödd sem er trúverðug. Sem barn lifir maður sig inn í líf sögupersóna, velur kannski nær ómeðvitað eina og samsamar sig henni. Ég minnist þess mjög vel að lesa Önnu Kareninu eftir Tolstoy þegar ég var átján ára og lifa mig þá mjög sterkt inn í ástardrama Önnu. Á fullorðinsárum las ég bókina aftur og þá lifði ég mig inn í sjónarhorn landeigandans Levin. Unga stúlkan sem samsamaði sig ástföngnu konunni hafði þá vikið fyrir eldri manneskju sem fann sig betur í jarðbundnari landeiganda.
Kven- og karlpersónur taka breytingum í takt við samfélagið og eru birtingarmyndir hugmynda þess. Það er áhugavert að geta kynnst lífi og aðstæðum allra kynja í gegnum bókmenntir, engin önnur listgrein býður upp á það á eins sterkan og eftirminnilegan hátt. Bókmenntir eru líka meira einkaframtak en aðrir miðlar eins og kvikmyndir og sjónvarpsseríur, í bókmenntum er meira rými fyrir ögrandi, gagnrýnar eða þversagnakenndar persónur en í milljónaframleiðslu sem unnin er af hópi fólks og þarf að standa undir kostnaði.
Eftir því sem ég verð eldri sæki ég meira í að lesa bækur eftir konur og um konur þótt það sé alls ekki algilt. Ég hef svona almennt meiri áhuga á kvenpersónum og sögum eftir konur.
EKKI HLUSTAÐ Á KONUR Á SAMA HÁTT OG KARLA
Margir kvenrithöfundar byrja seinna á ævinni að skrifa en karlkyns höfundar. Fá bækur þeirra öðruvísi meðhöndlun en bækur karla? Sitja skáldkonur við sama borð og skáld og rithöfundar af öðrum kynjum?
Ég geri ráð fyrir að við séum að velta fyrir okkur stöðunni hér á landi. Í þessu samhengi myndi ég fyrst líta til þess hvernig staða listamanna og rithöfunda hefur breyst óháð kyni og hvaða tímabil við erum að tala um. Ef við spáum bara í síðustu áratugi þá hefur verið gríðarlega mikil gróska í bókmenntum og fram hafa komið bæði karlhöfundar og kvenhöfundar sem hafa haslað sér völl. Þrátt fyrir nýja miðla, streymisveitur og snjalltæki eru bækur enn að seljast og meira að segja er kannski svolítið afturhvarf til bóklesturs fram yfir símaskroll í gangi hjá ákveðnum hópi að minnsta kosti.
Ef við lítum um fimmtíu ár aftur í tímann þá er staða kvenkyns höfunda sterkari í dag. Við eigum í dag kvenhöfunda sem hafa náð útbreiðslu og unnið til verðlauna erlendis og eru mikilvæg fyrirmynd að því leyti að þær sýna að þetta er hægt. Ég held líka að útgefendur líti ekki endilega til kyns höfunda þegar handrit eru lesin þannig að möguleikar kvenna til útgáfu eru líklega nokkuð jafnir og hjá körlum. Eins held ég að gagnrýnendur svona almennt leitist frekar við að vera réttsýnir í dómum sínum, þótt enn megi greina tilhneigingu hjá sumum karlkyns gagnrýnendum til þess að lesa frekar og sýna bókum karla meiri virðingu.
Það er engin spurning að það er aukin meðvitund um mikilvægi jafnréttis og þess að raddir annarra en karlmanna heyrist, raddir allra kynja og raddir innflytjenda. Þegar kemur að markaðssetningu og sölu bókmennta eiga konur líka möguleika óháð kyni. Frumraun ungrar konu naut mikillar velgengni nú fyrir jólin 2025. Kvenkyns spennu-og glæpasagnahöfundar hafa notið velgengni og það er mikil gróska í þeim geira, ungar konur sem koma fram og njóta vinsælda. Það er mjög jákvætt. Konur eru meirihluti lesenda og margar þeirra án efa opnar fyrir bókum eftir konur, bókum sem byggja á reynsluheimi kvenna. Þannig ég myndi segja að margir þættir stuðli að sterkari stöðu kvenkyns höfunda og aukinni velgengni í þeirra röðum í öllum bókmenntageirum.
En mér finnst mjög mikilvægt að halda því til haga að þetta þýðir ekki að einhvers konar jafnrétti sé náð og að kvenkyns höfundar njóti nú sömu virðingar og karlkyns höfundar gera. Enn er ekki hlustað á konur á sama hátt og karla. Ungur karlhöfundur á enn þá meiri möguleika en kvenkyns höfundar að komast áfram. Skrif karlkyns höfunda eru tvímælalaust tekin alvarlegar en skrif kvenna. Þeir eru enn snillingar en konur falla ekki í þann flokk.
Þetta er þessi undirliggjandi, oft ómeðvitaði, kynjamunur sem er til staðar bæði hjá körlum og konum. Karlar eru enn haldnir forréttindablindu og átta sig ekki á því að það er ekki sjálfsagt að fólk hlusti þegar einhver talar eða á því að oft er ekki hlustað þegar kona tekur til máls. Karlar geta skrifað um viðkvæma eða innilega hluti og eru samt teknir alvarlega en kona sem gerir það sama væri frekar sett í flokk óskilgreindra kvennabókmennta, þótt fáir myndu nota það orð opinberlega í dag. Þetta er hið ósýnilega, óáþreifanlega og huglæga viðhorf sem heldur aftur af konum en er svo mikilvægt að vera meðvituð um. Besta lausnin fyrir konur er að skrifa sem mest og gera sem mest og það eru þær svo sannarlega að gera.
Ein stór og brennandi spurning í lokin. Hvað hefur þú að segja um stöðu og framtíð skáldskapar og íslenskra bókmennta?
Ég hef trú á hvoru tveggja, í hvaða mynd sem það birtist eða hvaða miðli. Auðvitað er ekki hægt að vita hvernig staða gervigreindar verður eftir bara fáein ár eða hvernig bókaútgáfa mun þróast. Kannski er það óskhyggja að ímynda sér að manngerður skáldskapur verði enn dýrmætari en hann er í dag, verði áfram farvegur hugsana og upplifana sem segja okkur eitthvað um okkur sjálf og samfélagið, sem tengir okkur saman. Kannski verður bókin meira dýrmæti, áþreifanlegur gripur, lúxusvara.
Ég get ímyndað mér að vörur verði aðgreindar sem gervigreindarframleiðsla eða mannleg sköpun í miklu meira mæli en nú er. Gervigreindin er ekki spennandi sköpunartól núna en hver veit hvernig hún kemur til með að verða eftir bara fáein ár? Það er raunveruleg hætta á því að sá möguleiki að þurfa ekki að hugsa sjálf hafi neikvæðar afleiðingar fyrir sjálfstæða hugsun, það er og verður á ábyrgð hvers og eins og ómögulegt um það að segja. Núna hef ég óbilandi trú á möguleikum sköpunar fyrir alla, í hvaða formi sem það er en á sama tíma stöndum við í fyrsta sinn í sögu mannkyns frammi fyrir tæknibreytingum sem við vitum ekki hvað munu hafa í för með sér fyrir þróun mannshugans.
Við höfum farið um víðan völl enda af nógu að taka varðandi skáldverk þín. Er eitthvað sem þér liggur á hjarta í lokin?
Takk fyrir að taka við mig viðtal sem fékk mig til þess að líta til baka og fara yfir bækur mínar, ég hafði gott af því. Og þakkir fyrir vefinn skald.is, hann er ómetanleg heimild um íslenskar skáldkonur og rithöfunda.
Bestu þakkir Ragna fyrir spjallið og fyrir allar bækurnar þínar. Gangi þér vel!
Ljósm. af Rögnu: frá Rögnu
Viðtöl SIÓ við skáldkonur 2025-2026 eru styrkt af Hagþenki
Viðtalið við Rögnu er nr 3 í röðinni
